ज्ञानेश्वरी / अध्याय तेरावा : संत ज्ञानेश्वर
॥ ॐ श्री परमात्मने नमः ॥॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥
। अथ त्रयोदशोऽध्यायः - अध्याय तेरावा,।
। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगः।
आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण, सकळ विद्यांचें अधिकरण,
तेचि वंदूं श्रीचरण, श्रीगुरूंचे ॥ १ ॥
जयांचेनि आठवें, शब्दसृष्टि आंगवे,
सारस्वत आघवें, जिव्हेसि ये ॥ २ ॥
वक्तृत्वा गोडपणें, अमृतातें पारुखें म्हणे,
रस होती वोळंगणें, अक्शरांसी ॥ ३ ॥
भावाचें अवतरण, अवतरविती खूण,
हाता चढे संपूर्ण, तत्त्वभेद ॥ ४ ॥
श्रीगुरूंचे पाय, जैं हृदय गिंवसूनि ठाय,
तैं येवढें भाग्य होय, उन्मेखासी ॥ ५ ॥
ते नमस्कारूनि आतां, जो पितामहाचा पिता,
लक्ष्मीयेचा भर्ता, ऐसें म्हणे ॥ ६ ॥
श्रीभगवानुवाच।
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १॥
तरी पार्था परिसिजे, देह हें क्षेत्र म्हणिजे,
जो हें जाणे तो बोलिजे, क्षेत्रज्ञु एथें ॥ ७ ॥
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ञानं मतं मम ॥ २॥
तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें, तो मीचि जाण निरुतें,
जो सर्व क्षेत्रांतें, संगोपोनि असे ॥ ८ ॥
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें, जाणणें जें निरुतें,
ज्ञान ऐसें तयातें, मानूं आम्ही ॥ ९ ॥
तत् क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत् समासेन मे श्रुणु ॥ ३॥
तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें, तो मीचि जाण निरुतें,
जो सर्व क्षेत्रांतें, संगोपोनि असे ॥ ८ ॥
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें, जाणणें जें निरुतें,
ज्ञान ऐसें तयातें, मानूं आम्ही ॥ ९ ॥
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४॥
एक म्हणती हें स्थळ, जीवाचेंचि समूळ,
मग प्राण हें कूळ, तयाचें एथ ॥ २७ ॥
जे प्राणाचे घरीं, अंगें राबती भाऊ चारी,
आणि मना ऐसा आवरी, कुळवाडीकरु ॥ २८ ॥
तयातें इंद्रियबैलांची पेटी, न म्हणे अंवसीं पाहाटीं,
विषयक्षेत्रीं आटी, काढी भली ॥ २९ ॥
मग विधीची वाफ चुकवी, आणि अन्यायाचें बीज वाफवी,
कुकर्माचा करवी, राबु जरी ॥ ३० ॥
तरी तयाचिसारिखें, असंभड पाप पिके,
मग जन्मकोटी दुःखें, भोगी जीवु ॥ ३१ ॥
नातरी विधीचिये वाफे, सत्क्रिया बीज आरोपे,
तरी जन्मशताचीं मापें, सुखचि मवीजे ॥ ३२ ॥
तंव आणिक म्हणती हें नव्हे, हें जिवाचेंचि न म्हणावें,
आमुतें पुसा आघवें, क्शेत्राचें या ॥ ३३ ॥
अहो जीवु एथ उखिता, वस्तीकरु वाटे जातां,
आणि प्राणु हा बलौता, म्हणौनि जागे ॥ ३४ ॥
अनादि जे प्रकृती, सांख्य जियेतें गाती,
क्षेत्र हे वृत्ती, तियेची जाणा ॥ ३५ ॥
आणि इयेतेंचि आघवा, आथी घरमेळावा,
म्हणौनि ते वाहिवा, घरीं वाहे ॥ ३६ ॥
वाह्याचिये रहाटी, जे कां मुद्दल तिघे इये सृष्टीं,
ते इयेच्याचि पोटीं, जहाले गुण ॥ ३७ ॥
रजोगुण पेरी, तेतुलें सत्त्व सोंकरी,
मग एकलें तम करी, संवगणी ॥ ३८ ॥
रचूनि महत्तत्त्वाचें खळें, मळी एके काळुगेनि पोळें,
तेथ अव्यक्ताची मिळे, सांज भली ॥ ३९ ॥
तंव एकीं मतिवंतीं, या बोलाचिया खंतीं,
म्हणितलें या ज्ञप्ती, अर्वाचीना ॥ ४० ॥
हां हो परतत्त्वाआंतु, कें प्रकृतीची मातु,
हा क्षेत्र वृत्तांतु, उगेंचि आइका ॥ ४१ ॥
शून्यसेजेशालिये, सुलीनतेचिये तुळिये,
निद्रा केली होती बळियें, संकल्पें येणें ॥ ४२ ॥
तो अवसांत चेइला, उद्यमीं सदैव भला,
म्हणौनि ठेवा जोडला, इच्छावशें ॥ ४३ ॥
निरालंबींची वाडी, होती त्रिभुवनायेवढी,
हे तयाचिये जोडी, रूपा आली ॥ ४४ ॥
मग महाभूतांचें एकवाट, सैरा वेंटाळूनि भाट,
भूतग्रामांचे आघाट, चिरिले चारी ॥ ४५ ॥
यावरी आदी, पांचभूतिकांची मांदी,
बांधली प्रभेदीं, पंचभूतिकीं ॥ ४६ ॥
कर्माकर्माचे गुंडे, बांध घातले दोहींकडे,
नपुंसकें बरडें, रानें केलीं ॥ ४७ ॥
तेथ येरझारेलागीं, जन्ममृत्यूची सुरंगी,
सुहाविली निलागी, संकल्पें येणें ॥ ४८ ॥
मग अहंकारासि एकलाधी, करूनि जीवितावधी,
वहाविलें बुद्धि, चराचर ॥ ४९ ॥
यापरी निराळीं, वाढे संकल्पाची डाहाळी,
म्हणौनि तो मुळीं, प्रपंचा यया ॥ ५० ॥
यापरी मत्तमुगुतकीं, तेथ पडिघायिलें आणिकीं,
म्हणती हां हो विवेकीं, कैसें तुम्ही ॥ ५१ ॥
परतत्त्वाचिया गांवीं, संकल्पसेज देखावी,
तरी कां पां न मनावी, प्रकृति तयाची ? ॥ ५२ ॥
परि असो हें नव्हे, तुम्ही या न लगावें,
आतांचि हें आघवें, सांगिजैल ॥ ५३ ॥
तरी आकाशीं कवणें, केलीं मेघाचीं भरणें,
अंतरिक्ष तारांगणें, धरी कवण ? ॥ ५४ ॥
गगनाचा तडावा, कोणें वेढिला केधवां,
पवनु हिंडतु असावा, हें कवणाचें मत ? ॥ ५५ ॥
रोमां कवण पेरी, सिंधू कवण भरी,
पर्जन्याचिया करी, धारा कवण ? ॥ ५६ ॥
तैसें क्षेत्र हें स्वभावें, हे वृत्ती कवणाची नव्हे,
हें वाहे तया फावे, येरां तुटे ॥ ५७ ॥
तंव आणिकें एकें, क्षोभें म्हणितलें निकें,
तरी भोगिजे एकें, काळें केवीं हें ? ॥ ५८ ॥
तरी ययाचा मारु, देखताति अनिवारु,
परी स्वमतीं भरु, अभिमानियां ॥ ५९ ॥
हें जाणों मृत्यु रागिटा, सिंहाडयाचा दरकुटा,
परी काय वांजटा, पूरिजत असे ? ॥ ६० ॥
महाकल्पापरौतीं, कव घालूनि अवचितीं,
सत्यलोकभद्रजाती, आंगीं वाजे ॥ ६१ ॥
लोकपाळ नित्य नवे, दिग्गजांचे मेळावे,
स्वर्गींचिये आडवे, रिगोनि मोडी ॥ ६२ ॥
येर ययाचेनि अंगवातें, जन्ममृत्यूचिये गर्तें,
निर्जिवें होऊनि भ्रमतें, जीवमृगें ॥ ६३ ॥
न्याहाळीं पां केव्हडा, पसरलासे चवडा,
जो करूनियां माजिवडा, आकारगजु ॥ ६४ ॥
म्हणौनि काळाची सत्ता, हाचि बोलु निरुता,
ऐसे वाद पंडुसुता, क्षेत्रालागीं ॥ ६५ ॥
हे बहु उखिविखी, ऋषीं केली नैमिषीं,
पुराणें इयेविषीं, मतपत्रिका ॥ ६६ ॥
अनुष्टुभादि छंदें, प्रबंधीं जें विविधें,
ते पत्रावलंबन मदें, करिती अझुनी ॥ ६७ ॥
वेदींचें बृहत्सामसूत्र, जें देखणेपणें पवित्र,
परी तयाही हें क्षेत्र, नेणवेचि ॥ ६८ ॥
आणीक आणीकींही बहुतीं, महाकवीं हेतुमंतीं,
ययालागीं मती, वेंचिलिया ॥ ६९ ॥
परी ऐसें हें एवढें, कीं अमुकेयाचेंचि फुडें,
हें कोणाही वरपडें, होयचिना ॥ ७० ॥
आतां यावरी जैसें, क्षेत्र हें असे,
तुज सांगों तैसें, साद्यंतु गा ॥ ७१ ॥
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५॥
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६॥
तरि महाभूतपंचकु, आणि अहंकारु एकु,
बुद्धि अव्यक्त दशकु, इंद्रियांचा ॥ ७२ ॥
मन आणीकही एकु, विषयांचा दशकु,
सुख दुःख द्वेषु, संघात इच्छा ॥ ७३ ॥
आणि चेतना धृती, एवं क्षेत्रव्यक्ती,
सांगितली तुजप्रती, आघवीची ॥ ७४ ॥
आतां महाभूतें कवणें, कवण विषयो कैसीं करणे,
हें वेगळालेपणें, एकैक सांगों ॥ ७५ ॥
तरी पृथ्वी आप तेज, वायु व्योम इयें तुज,
सांगितलीं बुझ, महाभूतें पांचें ॥ ७६ ॥
आणि जागतिये दशे, स्वप्न लपालें असे,
नातरी अंवसे, चंद्र गूढु ॥ ७७ ॥
नाना अप्रौढबाळकीं, तारुण्य राहे थोकीं,
कां न फुलतां कळिकीं, आमोदु जैसा ॥ ७८ ॥
किंबहुना काष्ठीं, वन्हि जेवीं किरीटी,
तेवीं प्रकृतिचिया पोटीं, गोप्यु जो असे ॥ ७९ ॥
जैसा ज्वरु धातुगतु, अपथ्याचें मिष पहातु,
मग जालिया आंतु, बाहेरी व्यापी ॥ ८० ॥
तैसी पांचांही गांठीं पडे, जैं देहाकारु उघडे,
तैं नाचवी चहूंकडे, तो अहंकारु गा ॥ ८१ ॥
नवल अहंकाराची गोठी, विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं,
सज्ञानाचे झोंबे कंठीं, नाना संकटीं नाचवी ॥ ८२ ॥
आतां बुद्धि जे म्हणिजे, ते ऐशियां चिन्हीं जाणिजे,
बोलिलें यदुराजें, तें आइकें सांगों ॥ ८३ ॥
तरी कंदर्पाचेनि बळें, इंद्रियवृत्तीचेनि मेळें,
विभांडूनि येती पाळे, विषयांचे ॥ ८४ ॥
तो सुखदुःखांचा नागोवा, जेथ उगाणों लागे जीवा,
तेथ दोहींसी बरवा, पाडु जे धरी ॥ ८५ ॥
हें सुख हें दुःख, हें पुण्य हें दोष,
कां हें मैळ हें चोख, ऐसें जे निवडी ॥ ८६ ॥
जिथे अधमोत्तम सुझे, जिये सानें थोर बुझे,
जिया दिठी पारखिजे, विषो जीवें ॥ ८७ ॥
जे तेजतत्त्वांची आदी, जे सत्त्वगुणाची वृद्धी,
जे आत्मया जीवाची संधी, वसवीत असे जे ॥ ८८ ॥
अर्जुना ते गा जाण, बुद्धि तूं संपूर्ण,
आतां आइकें वोळखण, अव्यक्ताची ॥ ८९ ॥
पैं सांख्यांचिया सिद्धांतीं, प्रकृती जे महामती,
तेचि एथें प्रस्तुतीं, अव्यक्त गा ॥ ९० ॥
आणि सांख्ययोगमतें, प्रकृती परिसविली तूंतें,
ऐसी दोहीं परीं जेथें, विवंचिली ॥ ९१ ॥
तेथ दुजी जे जीवदशा, तिये नांव वीरेशा,
येथ अव्यक्त ऐसा, पर्यावो हा ॥ ९२ ॥
तऱ्ही पाहालया रजनी, तारा लोपती गगनीं,
कां हारपें अस्तमानीं, भूतक्रिया ॥ ९३ ॥
नातरी देहो गेलिया पाठीं, देहादिक किरीटी,
उपाधि लपे पोटीं, कृतकर्माच्या ॥ ९४ ॥
कां बीजमुद्रेआंतु, थोके तरु समस्तु,
कां वस्त्रपणे तंतु-, दशे राहे ॥ ९५ ॥
तैसे सांडोनियां स्थूळधर्म, महाभूतें भूतग्राम,
लया जाती सूक्ष्म, होऊनि जेथे ॥ ९६ ॥
अर्जुना तया नांवें, अव्यक्त हें जाणावें,
आतां आइकें आघवें, इंद्रियभेद ॥ ९७ ॥
तरी श्रवण नयन, त्वचा घ्राण रसन,
इयें जाणें ज्ञान-, करणें पांचें ॥ ९८ ॥
इये तत्त्वमेळापंकीं, सुखदुःखांची उखिविखी,
बुद्धि करिते मुखीं, पांचें इहीं ॥ ९९ ॥
मग वाचा आणि कर, चरण आणि अधोद्वार,
पायु हे प्रकार, पांच आणिक ॥ १०० ॥
कर्मेंद्रियें म्हणिपती, तीं इयें जाणिजती,
आइकें कैवल्यपती, सांगतसे ॥ १०१ ॥
पैं प्राणाची अंतौरी, क्रियाशक्ति जे शरीरीं,
तियेचि रिगिनिगी द्वारीं, पांचे इहीं ॥ १०२ ॥
एवं दाहाही करणें, सांगितलीं देवो म्हणे,
परिस आतां फुडेपणें, मन तें ऐसें ॥ १०३ ॥
जें इंद्रियां आणि बुद्धि, माझारिलिये संधीं,
रजोगुणाच्या खांदीं, तरळत असे ॥ १०४ ॥
नीळिमा अंबरीं, कां मृगतृष्णालहरी,
तैसें वायांचि फरारी, वावो जाहलें ॥ १०५ ॥
आणि शुक्रशोणिताचा सांधा, मिळतां पांचांचा बांधा,
वायुतत्त्व दशधा, एकचि जाहलें ॥ १०६ ॥
मग तिहीं दाहे भागीं, देहधर्माच्या खैवंगीं,
अधिष्ठिलें आंगीं, आपुलाल्या ॥ १०७ ॥
तेथ चांचल्य निखळ, एकलें ठेलें निढाळ,
म्हणौनि रजाचें बळ, धरिलें तेणें ॥ १०८ ॥
तें बुद्धीसि बाहेरी, अहंकाराच्या उरावरी,
ऐसां ठायीं माझारीं, बळियावलें ॥ १०९ ॥
वायां मन हें नांव, एऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव,
जयाचेनि संगें जीव-, दशा वस्तु ॥ ११० ॥
जें प्रवृत्तीसि मूळ, कामा जयाचे बळ,
जें अखंड सूये छळ, अहंकारासी ॥ १११ ॥
जें इच्छेतें वाढवी, आशेतें चढवी,
जें पाठी पुरवी, भयासि गा ॥ ११२ ॥
द्वैत जेथें उठी, अविद्या जेणें लाठी,
जें इंद्रियांतें लोटी, विषयांमजी ॥ ११३ ॥
संकल्पें सृष्टी घडी, सवेंचि विकल्पूनि मोडी,
मनोरथांच्या उतरंडी, उतरी रची ॥ ११४ ॥
जें भुलीचें कुहर, वायुतत्त्वाचें अंतर,
बुद्धीचें द्वार, झाकविलें जेणें ॥ ११५ ॥
तें गा किरीटी मन, या बोला नाहीं आन,
आतां विषयाभिधान, भेदू आइकें ॥ ११६ ॥
तरी स्पर्शु आणि शब्दु, रूप रसु गंधु,
हा विषयो पंचविधु, ज्ञानेंद्रियांचा ॥ ११७ ॥
इहीं पांचैं द्वारीं, ज्ञानासि धांव बाहेरी,
जैसा कां हिरवे चारीं, भांबावे पशु ॥ ११८ ॥
मग स्वर वर्ण विसर्गु, अथवा स्वीकार त्यागु,
संक्रमण उत्सर्गु, विण्मूत्राचा ॥ ११९ ॥
हे कर्मेंद्रियांचे पांच, विषय गा साच,
जे बांधोनियां माच, क्रिया धांवे ॥ १२० ॥
ऐसे हे दाही, विषय गा इये देहीं,
आतां इच्छा तेही, सांगिजैल ॥ १२१ ॥
तरि भूतलें आठवे, कां बोलें कान झांकवे,
ऐसियावरि चेतवे, जे गा वृत्ती ॥ १२२ ॥
इंद्रियाविषयांचिये भेटी-, सरसीच जे गा उठी,
कामाची बाहुटी, धरूनियां ॥ १२३ ॥
जियेचेनि उठिलेपणें, मना सैंघ धावणें,
न रिगावें तेथ करणें, तोंडें सुती ॥ १२४ ॥
जिये वृत्तीचिया आवडी, बुद्धी होय वेडी,
विषयां जिया गोडी, ते गा इच्छा ॥ १२५ ॥
आणी इच्छिलिया सांगडें, इंद्रियां आमिष न जोडे,
तेथ जोडे ऐसा जो डावो पडे, तोचि द्वेषु ॥ १२६ ॥
आतां यावरी सुख, तें एवंविध देख,
जेणें एकेंचि अशेख, विसरे जीवु ॥ १२७ ॥
मना वाचे काये, जें आपुली आण वाये,
देहस्मृतीची त्राये, मोडित जें ये ॥ १२८ ॥
जयाचेनि जालेपणें, पांगुळा होईजे प्राणें,
सात्त्विकासी दुणें, वरीही लाभु ॥ १२९ ॥
कां आघवियाचि इंद्रियवृत्ती, हृदयाचिया एकांतीं,
थापटूनि सुषुप्ती, आणी जें गा ॥ १३० ॥
किंबहुना सोये, जीव आत्मयाची लाहे,
तेथ जें होये, तया नाम सुख ॥ १३१ ॥
आणि ऐसी हे अवस्था, न जोडतां पार्था,
जें जीजे तेंचि सर्वथा, दुःख जाणे ॥ १३२ ॥
तें मनोरथसंगें नव्हे, एऱ्हवीं सिद्धी गेलेंचि आहे,
हे दोनीचि उपाये, सुखदुःखासी ॥ १३३ ॥
आतां असंगा साक्षिभूता, देहीं चैतन्याची जे सत्ता,
तिये नाम पंडुसुता, चेतना येथें ॥ १३४ ॥
जे नखौनि केशवरी, उभी जागे शरीरीं,
जे तिहीं अवस्थांतरी, पालटेना ॥ १३५ ॥
मनबुद्ध्यादि आघवीं, जियेचेनि टवटवीं,
प्रकृतिवनमाधवीं, सदांचि जे ॥ १३६ ॥
जडाजडीं अंशीं, राहाटे जे सरिसी,
ते चेतना गा तुजसी, लटिकें नाहीं ॥ १३७ ॥
पैं रावो परिवारु नेणे, आज्ञाचि परचक्र जिणे,
कां चंद्राचेनि पूर्णपणें, सिंधू भरती ॥ १३८ ॥
नाना भ्रामकाचें सन्निधान, लोहो करी सचेतन,
कां सूर्यसंगु जन, चेष्टवी गा ॥ १३९ ॥
अगा मुख मेळेंविइण, पिलियाचें पोषण,
करी निरीक्षण, कूर्मी जेवीं ॥ १४० ॥
पार्था तियापरी, आत्मसंगती इये शरीरीं,
सजीवत्वाचा करी, उपेगु जडा ॥ ४१ ॥
मग तियेतें चेतना, म्हणिपे पैं अर्जुना,
आतां धृतिविवंचना, भेदु आइक ॥ १४२ ॥
तरी भूतां परस्परें, उघड जाति स्वभाववैरें,
नव्हे पृथ्वीतें नीरें, न नाशिजे ? ॥ १४३ ॥
नीरातें आटी तेज, तेजा वायूसि झुंज,
आणि गगन तंव सहज, वायू भक्षी ॥ १४४ ॥
तेवींचि कोणेही वेळे, आपण कायिसयाही न मिळे,
आंतु रिगोनि वेगळें, आकाश हें ॥ १४५ ॥
ऐसीं पांचही भूतें, न साहती एकमेकांतें,
कीं तियेंही ऐक्यातें, देहासी येती ॥ १४६ ॥
द्वंद्वाची उखिविखी, सोडूनि वसती एकीं,
एकेकातें पोखी, निजगुणें गा ॥ १४७ ॥
ऐसें न मिळे तयां साजणें, चळे धैर्यें जेणें,
तयां नांव म्हणें, धृती मी गा ॥ १४८ ॥
आणि जीवेंसी पांडवा, या छत्तिसांचा मेळावा,
तो हा एथ जाणावा, संघातु पैं गा ॥ १४९ ॥
एवं छत्तीसही भेद, सांगितले तुज विशद,
यया येतुलियातें प्रसिद्ध, क्षेत्र म्हणिजे ॥ १५० ॥
रथांगांचा मेळावा, जेवीं रथु म्हणिजे पांडवा,
कां अधोर्ध्व अवेवां, नांव देहो ॥ १५१ ॥
करीतुरंगसमाजें, सेना नाम निफजे,
कां वाक्यें म्हणिपती पुंजे, अक्षरांचे ॥ १५२ ॥
कां जळधरांचा मेळा, वाच्य होय आभाळा,
नाना लोकां सकळां, नाम जग ॥ १५३ ॥
कां स्नेहसूत्रवन्ही, मेळु एकिचि स्थानीं,
धरिजे तो जनीं, दीपु होय ॥ १५४ ॥
तैसीं छत्तीसही इयें तत्त्वें, मिळती जेणें एकत्वें,
तेणें समूह परत्वें, क्षेत्र म्हणिपे ॥ १५५ ॥
आणि वाहतेनि भौतिकें, पाप पुण्य येथें पिके,
म्हणौनि आम्ही कौतुकें, क्षेत्र म्हणों ॥ १५६ ॥
आणि एकाचेनि मतें, देह म्हणती ययातें,
परी असो हें अनंतें, नामें यया ॥ १५७ ॥
पैं परतत्त्वाआरौतें, स्थावराआंतौतें,
जें कांहीं होतें जातें, क्षेत्रचि हें ॥ १५८ ॥
परि सुर नर उरगीं, घडत आहे योनिविभागीं,
तें गुणकर्मसंगीं, पडिलें सातें ॥ १५९ ॥
हेचि गुणविवंचना, पुढां म्हणिपैल अर्जुना,
प्रस्तुत आतां तुज ज्ञाना, रूप दावूं ॥ १६० ॥
क्षेत्र तंव सविस्तर, सांगितलें सविकार,
म्हणौनि आतां उदार, ज्ञान आइकें ॥ १६१ ॥
जया ज्ञानालागीं, गगन गिळिताती योगी,
स्वर्गाची आडवंगी, उमरडोनि ॥ १६२ ॥
न करिती सिद्धीची चाड, न धरिती ऋद्धीची भीड,
योगा{ऐ}सें दुवाड, हेळसिती ॥ १६३ ॥
तपोदुर्गें वोलांडित, क्रतुकोटि वोवांडित,
उलथूनि सांडित, कर्मवल्ली ॥ १६४ ॥
नाना भजनमार्गी, धांवत उघडिया आंगीं,
एक रिगताति सुरंगीं, सुषुम्नेचिये ॥ १६५ ॥
ऐसी जिये ज्ञानीं, मुनीश्वरांची उतान्ही,
वेदतरूच्या पानोवानीं, हिंडताती ॥ १६६ ॥
देईल गुरुसेवा, इया बुद्धि पांडवा,
जन्मशतांचा सांडोवा, टाकित जे ॥ १६७ ॥
जया ज्ञानाची रिगवणी, अविद्ये उणें आणी,
जीवा आत्मया बुझावणी, मांडूनि दे ॥ १६८ ॥
जें इंद्रियांचीं द्वारें आडी, प्रवृत्तीचे पाय मोडी,
जें दैन्यचि फेडी, मानसाचें ॥ १६९ ॥
द्वैताचा दुकाळु पाहे, साम्याचें सुयाणें होये,
जया ज्ञानाची सोये, ऐसें करी ॥ १७० ॥
मदाचा ठावोचि पुसी, जें महामोहातें ग्रासी,
नेदी आपपरु ऐसी, भाष उरों ॥ १७१ ॥
जें संसारातें उन्मूळी, संकल्पपंकु पाखाळी,
अनावरातें वेंटाळी, ज्ञेयातें जें ॥ १७२ ॥
जयाचेनि जालेपणें, पांगुळा होईजे प्राणें,
जयाचेनि विंदाणें, जग हें चेष्टें ॥ १७३ ॥
जयाचेनि उजाळें, उघडती बुद्धीचे डोळे,
जीवु दोंदावरी लोळे, आनंदाचिया ॥ १७४ ॥
ऐसें जें ज्ञान, पवित्रैकनिधान,
जेथ विटाळलें मन, चोख कीजे ॥ १७५ ॥
आत्मया जीवबुद्धी, जे लागली होती क्षयव्याधी,
ते जयाचिये सन्निधी, निरुजा कीजे ॥ १७६ ॥
तें अनिरूप्य कीं निरूपिजे, ऐकतां बुद्धी आणिजे,
वांचूनि डोळां देखिजे, ऐसें नाहीं ॥ १७७ ॥
मग तेचि इये शरीरीं, जैं आपुला प्रभावो करी,
तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं, डोळांहि दिसे ॥ १७८ ॥
पैं वसंताचें रिगवणें, झाडांचेनि साजेपणें,
जाणिजे तेवीं करणें, सांगती ज्ञान ॥ १७९ ॥
अगा वृक्षासि पाताळीं, जळ सांपडे मुळीं,
तें शाखांचिये बाहाळीं, बाहेर दिसे ॥ १८० ॥
कां भूमीचें मार्दव, सांगे कोंभाची लवलव,
नाना आचारगौरव, सुकुलीनाचें ॥ १८१ ॥
अथवा संभ्रमाचिया आयती, स्नेहो जैसा ये व्यक्तिइ,
कां दर्शनाचिये प्रशस्तीं, पुण्यपुरुष ॥ १८२ ॥
नातरी केळीं कापूर जाहला, जेवीं परिमळें जाणों आला,
कां भिंगारीं दीपु ठेविला, बाहेरी फांके ॥ १८३ ॥
तैसें हृदयींचेनि ज्ञानें, जियें देहीं उमटती चिन्हें,
तियें सांगों आतां अवधानें, चागें आइक ॥ १८४ ॥
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७॥
तरी कवणेही विषयींचें, साम्य होणें न रुचे,
संभावितपणाचें, वोझे जया ॥ १८५ ॥
आथिलेचि गुण वानितां, मान्यपणें मानितां,
योग्यतेचें येतां, रूप आंगा ॥ १८६ ॥
तैं गजबजों लागे कैसा, व्याधें रुंधला मृगु जैसा,
कां बाहीं तरतां वळसा, दाटला जेवीं ॥ १८७ ॥
पार्था तेणें पाडें, सन्मानें जो सांकडे,
गरिमेतें आंगाकडे, येवोंचि नेदी ॥ १८८ ॥
पूज्यता डोळां न देखावी, स्वकीर्ती कानीं नायकावी,
हा अमुका ऐसी नोहावी, सेचि लोकां ॥ १८९ ॥
तेथ सत्काराची कें गोठी, कें आदरा देईल भेटी,
मरणेंसीं साटी, नमस्कारितां ॥ १९० ॥
वाचस्पतीचेनि पाडें, सर्वज्ञता तरी जोडे,
परी वेडिवेमाजीं दडे, महमेभेणें ॥ १९१ ॥
चातुर्य लपवी, महत्त्व हारवी,
पिसेपण मिरवी, आवडोनि ॥ १९२ ॥
लौकिकाचा उद्वेगु, शास्त्रांवरी उबगु,
उगेपणीं चांगु, आथी भरु ॥ १९३ ॥
जगें अवज्ञाचि करावी, संबंधीं सोयचि न धरावी,
ऐसी ऐसी जीवीं, चाड बहु ॥ १९४ ॥
तळौटेपण बाणे, आंगीं हिणावो खेवणें,
तें तेंचि करणें, बहुतकरुनी ॥ १९५ ॥
हा जीतु ना नोहे, लोक कल्पी येणें भावें,
तैसें जिणें होआवें, ऐसी आशा ॥ १९६ ॥
पै चालतु कां नोहे, कीं वारेनि जातु आहे,
जना ऐसा भ्रमु जाये, तैसें होईजे ॥ १९७ ॥
माझें असतेपण लोपो, नामरूप हारपो,
मज झणें वासिपो, भूतजात ॥ १९८ ॥
ऐसीं जयाचीं नवसियें, जो नित्य एकांता जातु जाये,
नामेंचि जो जिये, विजनाचेनि ॥ १९९ ॥
वायू आणि तया पडे, गगनेंसीं बोलों आवडे,
जीवें प्राणें झाडें, पढियंतीं जया ॥ २०० ॥
किंबहुना ऐसीं, चिन्हें जया देखसी,
जाण तया ज्ञानेंसीं, शेज जाहली ॥ २०१ ॥
पैं अमानित्व पुरुषीं, तें जाणावें इहीं मिषीं,
आतां अदंभाचिया वोळखीसी, सौरसु देवों ॥ २०२ ॥
तरी अदंभित्व ऐसें, लोभियाचें मन जैसें,
जीवु जावो परी नुमसे, ठेविला ठावो ॥ २०३ ॥
तयापरी किरीटी, पडिलाही प्राणसंकटीं,
तरी सुकृत न प्रकटी, आंगें बोलें ॥ २०४ ॥
खडाणें आला पान्हा, पळवी जेवीं अर्जुना,
कां लपवी पण्यांगना, वडिलपण ॥ २०५ ॥
आढ्यु आतुडे आडवीं, मग आढ्यता जेवीं हारवी,
नातरी कुळवधू लपवी, अवेवांतें ॥ २०६ ॥
नाना कृषीवळु आपुलें, पांघुरवी पेरिलें,
तैसें झांकी निपजलें, दानपुण्य ॥ २०७ ॥
वरिवरी देहो न पूजी, लोकांतें न रंजी,
स्वधर्मु वाग्ध्वजीं, बांधों नेणे ॥ २०८ ॥
परोपकारु न बोले, न मिरवी अभ्यासिलें,
न शके विकूं जोडलें, स्फीतीसाठीं ॥ २०९ ॥
शरीर भोगाकडे, पाहतां कृपणु आवडे,
एऱ्हवीं धर्मविषयीं थोडें, बहु न म्हणे ॥ २१० ॥
घरीं दिसे सांकड, देहींची आयती रोड,
परी दानीं जया होड, सुरतरूसीं ॥ २११ ॥
किंबहुना स्वधर्मीं थोरु, अवसरीं उदारु,
आत्मचर्चे चतुरु, एऱ्हवी वेडा ॥ २१२ ॥
केळीचें दळवाडें, हळू पोकळ आवडे,
परी फळोनियां गाढें, रसाळ जैसें ॥ २१३ ॥
कां मेघांचें आंग झील, दिसे वारेनि जैसें जाईल,
परी वर्षती नवल, घनवट तें ॥ २१४ ॥
तैसा जो पूर्णपणीं, पाहतां धाती आयणी,
एऱ्हवीं तरी वाणी, तोचि ठावो ॥ २१५ ॥
हें असो या चिन्हांचा, नटनाचु ठायीं जयाच्या,
जाण ज्ञान तयाच्या, हातां चढें ॥ २१६ ॥
पैं गा अदंभपण, म्हणितलें तें हें जाण,
आतां आईक खूण, अहिंसेची ॥ २१७ ॥
तरी अहिंसा बहुतीं परीं, बोलिली असे अवधारीं,
आपुलालिया मतांतरीं, निरूपिली ॥ २१८ ॥
परी ते ऐसी देखा, जैशा खांडूनियां शाखा,
मग तयाचिया बुडुखा, कूंप कीजे ॥ २१९ ॥
कां बाहु तोडोनि पचविजे, मग भूकेची पीडा राखिजे,
नाना देऊळ मोडोनि कीजे, पौळी देवा ॥ २२० ॥
तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा, निफजविजे हा ऐसा,
पैं पूर्वमीमांसा, निर्णो केला ॥ २२१ ॥
जे अवृष्टीचेनि उपद्रवें, गादलें विश्व आघवें,
म्हणौनि पर्जन्येष्टी करावे, नाना याग ॥ २२२ ॥
तंव तिये इष्टीचिया बुडीं, पशुहिंसा रोकडी,
मग अहिंसेची थडी, कैंची दिसे ? ॥ २२३ ॥
पेरिजे नुसधी हिंसा, तेथ उगवैल काय अहिंसा ?,
परी नवल बापा धिंवसा, या याज्ञिकांचा ॥ २२४ ॥
आणि आयुर्वेदु आघवा, तो याच मोहोरा पांडवा,
जे जीवाकारणें करावा, जीवघातु ॥ २२५ ॥
नाना रोगें आहाळलीं, लोळतीं भूतें देखिलीं,
ते हिंसा निवारावया केली, चिकित्सा कां ॥ २२६ ॥
तंव ते चिकित्से पहिलें, एकाचे कंद खणविले,
एका उपडविलें, समूळीं सपत्रीं ॥ २२७ ॥
एकें आड मोडविली, अजंगमाची खाल काढविली,
एकें गर्भिणी उकडविली, पुटामाजीं ॥ २२८ ॥
अजातशत्रु तरुवरां, सर्वांगीं देवविल्या शिरा,
ऐसे जीव घेऊनि धनुर्धरा, कोरडे केले ॥ २२९ ॥
आणि जंगमाही हात, लाऊनि काढिलें पित्त,
मग राखिले शिणत, आणिक जीव ॥ २३० ॥
अहो वसतीं धवळारें, मोडूनि केलीं देव्हारें,
नागवूनि वेव्हारें, गवांदी घातली ॥ २३१ ॥
मस्तक पांघुरविलें, तंव तळवटीं उघडें पडलें,
घर मोडोनि केले, मांडव पुढें ॥ २३२ ॥
नाना पांघुरणें, जाळूनि जैसें तापणें,
जालें आंगधुणें, कुंजराचें ॥ २३३ ॥
नातरी बैल विकूनि गोठा, पुंसा लावोनि बांधिजे गांठा,
इया करणी कीं चेष्टा ?, काइ हसों ॥ २३४ ॥
एकीं धर्माचिया वाहणी, गाळूं आदरिलें पाणी,
तंव गाळितया आहाळणीं, जीव मेले ॥ २३५॥
एक न पचवितीचि कण, इये हिंसेचे भेण,
तेथ कदर्थले प्राण, तेचि हिंसा ॥ २३६ ॥
एवं हिंसाचि अहिंसा, कर्मकांडीं हा ऐसा,
सिद्धांतु सुमनसा, वोळखें तूं ॥ २३७ ॥
पहिलें अहिंसेचें नांव, आम्हीं केलें जंव,
तंव स्फूर्ति बांधली हांव, इये मती ॥ २३८ ॥
तरि कैसेनि इयेतें गाळावें, म्हणौनि पडिलें बोलावें,
तेवींचि तुवांही जाणावें, ऐसा भावो ॥ २३९ ॥
बहुतकरूनि किरीटी, हाचि विषो इये गोठी,
एऱ्हवी कां आडवाटीं, धाविजैल गा ? ॥ २४० ॥
आणि स्वमताचिया निर्धारा-, लागोनियां धनुर्धरा,
प्राप्तां मतांतरां, निर्वेचु कीजे ॥ २४१ ॥
ऐसी हे अवधारीं, निरूपिती परी,
आतां ययावरी, मुख्य जें गा ॥ २४२ ॥
तें स्वमत बोलिजैल, अहिंसे रूप किजैल,
जेणें उठलिया आंतुल, ज्ञान दिसे ॥ २४३ ॥
परिइ तें अधिष्ठिलेनि आंगें, जाणिजे आचरतेनि बगें,
जैसी कसवटी सांगे, वानियातें ॥ २४४ ॥
तैसें ज्ञानामनाचिये भेटी, सरिसेंचि अहिंसेचें बिंब उठी,
तेंचि ऐसें किरीटी, परिस आतां ॥ २४४ ॥
तरी तरंगु नोलांडितु, लहरी पायें न फोडितु,
सांचलु न मोडितु, पाणियाचा ॥ २४६ ॥
वेगें आणि लेसा, दिठी घालूनि आंविसा,
जळीं बकु जैसा, पाउल सुये ॥ २४७ ॥
कां कमळावरी भ्रमर, पाय ठेविती हळुवार,
कुचुंबैल केसर, इया शंका ॥ २४८ ॥
तैसे परमाणु पां गुंतले, जाणूनि जीव सानुले,
कारुण्यामाजीं पाउलें, लपवूनि चाले ॥ २४९ ॥
ते वाट कृपेची करितु, ते दिशाचि स्नेह भरितु,
जीवातळीं आंथरितु, आपुला जीवु ॥ २५० ॥
ऐसिया जतना, चालणें जया अर्जुना,
हें अनिर्वाच्य परिमाणा, पुरिजेना ॥ २५१ ॥
पैं मोहाचेनि सांगडें, लासी पिलीं धरी तोंडें,
तेथ दांतांचे आगरडे, लागती जैसे ॥ २५२ ॥
कां स्नेहाळु माये, तान्हयाची वास पाहे,
तिये दिठी आहे, हळुवार जें ॥ २५३ ॥
नाना कमळदळें, डोलविजती ढाळें,
तो जेणें पाडें बुबुळें, वारा घेपे ॥ २५४ ॥
तैसेनि मार्दवें पाय, भूमीवरी न्यसीतु जाय,
लागती तेथ होय, जीवां सुख ॥ २५५ ॥
ऐसिया लघिमा चालतां, कृमि कीटक पंडुसुता,
देखे तरी माघौता, हळूचि निघे ॥ २५६ ॥
म्हणे पावो धडफडील, तरी स्वामीची निद्रा मोडैल,
रचलेपणा पडैल, झोती हन ॥ २५७ ॥
इया काकुळती, वाहणी घे माघौती,
कोणेही व्यक्ती, न वचे वरी ॥ २५८ ॥
जीवाचेनि नांवें, तृणातेंही नोलांडवे,
मग न लेखितां जावें, हे कें गोठी ?॥ २५९ ॥
मुंगिये मेरु नोलांडवे, मशका सिंधु न तरवे,
तैसा भेटलियां न करवे, अतिक्रमु ॥ २६० ॥
ऐसी जयाची चाली, कृपाफळी फळा आली,
देखसी जियाली, दया वाचे ॥ २६१ ॥
स्वयें श्वसणेंचि सुकुमार, मुख मोहाचें माहेर,
माधुर्या जाहले अंकुर, दशन तैसे ॥ २६२ ॥
पुढां स्नेह पाझरे, माघां चालती अक्षरें,
शब्द पाठीं अवतरे, कृपा आधीं ॥ २६३ ॥
तंव बोलणेंचि नाहीं, बोलों म्हणे जरी कांहीं,
तरी बोल कोणाही, खुपेल कां ॥ २६४ ॥
बोलतां अधिकुही निघे, तरी कोण्हाही वर्मीं न लगे,
आणि कोण्हासि न रिघे, शंका मनीं ॥ २६५ ॥
मांडिली गोठी हन मोडैल, वासिपैल कोणी उडैल,
आइकोनिचि वोवांडिल, कोण्ही जरी ॥ २६६ ॥
तरी दुवाळी कोणा नोहावी, भुंवई कवणाची नुचलावी,
ऐसा भावो जीवीं, म्हणौनि उगा ॥ २६७ ॥
मग प्रार्थिला विपायें, जरी लोभें बोलों जाये,
तरी परिसतया होये, मायबापु ॥ २६८ ॥
कां नादब्रह्मचि मुसे आलें, कीं गंगापय असललें,
पतिव्रते आलें, वार्धक्य जैसे ॥ २६९ ॥
तैसें साच आणि मवाळ, मितले आणि रसाळ,
शब्द जैसे कल्लोळ, अमृताचे ॥ २७० ॥
विरोधुवादुबळु, प्राणितापढाळु,
उपहासु छळु, वर्मस्पर्शु ॥ २७१ ॥
आटु वेगु विंदाणु, आशा शंका प्रतारणु,
हे संन्यासिले अवगुणु, जया वाचा ॥ २७२ ॥
आणि तयाचि परी किरीटी, थाउ जयाचिये दिठी,
सांडिलिया भ्रुकुटी, मोकळिया ॥ २७३ ॥
कां जे भूतीं वस्तु आहे, तियें रुपों शके विपायें,
म्हणौनि वासु न पाहे, बहुतकरूनी ॥ २७४ ॥
ऐसाही कोणे एके वेळे, भीतरले कृपेचेनि बळें,
उघडोनियां डोळे, दृष्टी घाली ॥ २७५ ॥
तरी चंद्रबिंबौनि धारा, निघतां नव्हती गोचरा,
परि एकसरें चकोरां, निघती दोंदें ॥ २७६ ॥
तैसें प्राणियांसि होये, जरी तो कहींवासु पाहे,
तया अवलोकनाची सोये, कूर्मींही नेणे ॥ २७७ ॥
किंबहुना ऐसी, दिठी जयाची भूतांसी,
करही देखसी, तैसेचि ते ॥ २७८ ॥
तरी होऊनियां कृतार्थ, राहिले सिद्धांचे मनोरथ,
तैसे जयाचे हात, निर्व्यापार ॥ २७९ ॥
अक्षमें आणि संन्यासिलें, कीं निरिंधन आणि विझालें,
मुकेनि घेतलें, मौन जैसें ॥ २८० ॥
तयापरी कांहीं, जयां करां करणें नाहीं,
जे अकर्तयाच्या ठायीं, बैसों येती ॥ २८१ ॥
आसुडैल वारा, नख लागेल अंबरा,
इया बुद्धी करां, चळों नेदी ॥ २८२ ॥
तेथ आंगावरिलीं उडवावीं, कां डोळां रिगतें झाडावीं,
पशुपक्ष्यां दावावीं, त्रासमुद्रा ॥ २८३ ॥
इया केउतिया गोठी, नावडे दंडु काठी,
मग शस्त्राचें किरीटी, बोलणें कें ? ॥ २८४ ॥
लीलाकमळें खेळणें, कांपुष्पमाळा झेलणें,
न करी म्हणे गोफणें, ऐसें होईल ॥ २८५ ॥
हालवतील रोमावळी, यालागीं आंग न कुरवाळी,
नखांची गुंडाळी, बोटांवरी ॥ २८६ ॥
तंव करणेयाचाचि अभावो, परी ऐसाही पडे प्रस्तावो,
तरी हातां हाचि सरावो, जे जोडिजती ॥ २८७ ॥
कां नाभिकारा उचलिजे, हातु पडिलियां देइजे,
नातरी आर्तातें स्पर्शिजे, अळुमाळु ॥ २८८ ॥
हेंही उपरोधें करणें, तरी आर्तभय हरणें,
नेणती चंद्रकिरणें, जिव्हाळा तो ॥ २८९ ॥
पावोनि तो स्पर्शु, मलयानिळु खरपुसु,
तेणें मानें पशु, कुरवाळणें ॥ २९० ॥
जे सदा रिते मोकळे, जैशी चंदनांगें निसळें,
न फळतांही निर्फळें, होतीचिना ॥ २९१ ॥
आतां असो हें वाग्जाळ, जाणें तें करतळ,
सज्जनांचे शीळ, स्वभाव जैसे ॥ २९२ ॥
आतां मन तयाचें, सांगों म्हणों जरी साचें,
तरी सांगितले कोणाचे, विलास हे ? ॥ २९३ ॥
काइ शाखा नव्हे तरु ?, जळेंवीण असे सागरु ?,
तेज आणि तेजाकारु, आन काई ? ॥ २९४ ॥
अवयव आणि शरीर, हे वेगळाले कीर ?,
कीं रसु आणि नीर, सिनानीं आथी ? ॥ २९५ ॥
म्हणौनि हे जे सर्व, सांगितले बाह्य भाव,
ते मनचि गा सावयव, ऐसें जाणें ॥ २९६ ॥
जें बीज भुईं खोंविलें, तेंचि वरी रुख जाहलें,
तैसें इंद्रियाद्वारीं फांकलें, अंतरचि कीं ॥ २९७ ॥
पैं मानसींचि जरी, अहिंसेची अवसरी,
तरी कैंची बाहेरी, वोसंडेल ? ॥ २९८ ॥
आवडे ते वृत्ती किरीटी, आधीं मनौनीचि उठी,
मग ते वाचे दिठी, करांसि ये ॥ २९९ ॥
वांचूनि मनींचि नाहीं, तें वाचेसि उमटेल काई ?,
बींवीण भुईं, अंकुर असे ? ॥ ३०० ॥
म्हणौनि मनपण जैं मोडे, तैं इंद्रिय आधींचि उबडें,
सूत्रधारेंवीण साइखडें, वावो जैसें ॥ ३०१ ॥
उगमींचि वाळूनि जाये, तें वोघीं कैचें वाहे,
जीवु गेलिया आहे, चेष्टा देहीं ? ॥ ३०२ ॥
तैसें मन हें पांडवा, मूळ या इंद्रियभावा,
हेंचि राहटे आघवां, द्वारीं इहीं ॥ ३०३ ॥
परी जिये वेळीं जैसें, जें होऊनि आंतु असे,
बाहेरी ये तैसें, व्यापाररूपें ॥ ३०४ ॥
यालागी साचोकारें, मनीं अहिंसा थांवे थोरें,
पिकली द्रुती आदरें, बोभात निघे ॥ ३०५ ॥
म्हणौनि इंद्रियें तेचि संपदा, वेचितां हीं उदावादा,
अहिंसेचा धंदा, करितें आहाती ॥ ३०६ ॥
समुद्रीं दाटे भरितें, तैं समुद्रचि भरी तरियांते,
तैसें स्वसंपत्ती चित्तें, इंद्रियां केलें ॥ ३०७ ॥
हें बहु असो पंडितु, धरुनि बाळकाचा हातु,
वोळी लिही व्यक्तु, आपणचि ॥ ३०८ ॥
तैसें दयाळुत्व आपुलें, मनें हातापायां आणिलें,
मग तेथ उपजविलें, अहिंसेतें ॥ ३०९ ॥
याकारणें किरीटी, इंद्रियांचिया गोठी,
मनाचिये राहाटी, रूप केलें ॥ ३१० ॥
ऐसा मनें देहें वाचा, सर्व संन्यासु दंडाचा,
जाहला ठायीं जयाचा, देखशील ॥ ३११ ॥
तो जाण वेल्हाळ, ज्ञानाचें वेळाउळ,
हें असो निखळ, ज्ञानचि तो ॥ ३१२ ॥
जे अहिंसा कानें ऐकिजे, ग्रंथाधारें निरूपिजे,
ते पाहावी हें उपजे, तैं तोचि पाहावा ॥ ३१३ ॥
ऐसें म्हणितलें देवें, तें बोलें एकें सांगावें,
परी फांकला हें उपसाहावें, तुम्हीं मज ॥ ३१४ ॥
म्हणाल हिरवें चारीं गुरूं, विसरे मागील मोहर धरूं,
कां वारेलगें पांखिरूं, गगनीं भरे ॥ ३१५ ॥
तैसिया प्रेमाचिया स्फूर्ती, फावलिया रसवृत्तीं,
वाहविला मती, आकळेना ॥ ३१६ ॥
तरि तैसें नोहे अवधारा, कारण असें विस्तारा,
एऱ्हवीं पद तरी अक्षरां, तिहींचेंचि ॥ ३१७ ॥
अहिंसा म्हणतां थोडी, परिइ ते तैंचि होय उघडी,
जैं लोटिजती कोडी, मतांचिया ॥ ३१८ ॥
एऱ्हवीं प्राप्तें मतांतरें, थातंबूनि आंगभरें,
बोलिजैल ते न सरे, तुम्हांपाशीं ॥ ३१९ ॥
रत्नपारखियांच्या गांवीं, जाईल गंडकी तरी सोडावी,
काश्मीरीं न करावी, मिडगण जेवीं ॥ ३२० ॥
काइसा वासु कापुरा, मंद जेथ अवधारा,
पिठाचा विकरा, तिये सातें ? ॥ ३२१ ॥
म्हणौनि इये सभे, बोलकेपणाचेनि क्षोभें,
लाग सरुउं न लभे, बोला प्रभु ॥ ३२२ ॥
सामान्या आणि विशेषा, सकळै कीजेल देखा,
तरी कानाचेया मुखा-, कडे न्याल ना तुम्ही ॥ ३२३ ॥
शंकेचेनि गदळें, जैं शुद्ध प्रमेय मैळे,
तैं मागुतिया पाउलीं पळे, अवधान येतें ॥ ३२४ ॥
कां करूनि बाबुळियेची बुंथी, जळें जियें ठाती,
तयांची वास पाहाती, हंसु काई ? ॥ ३२५ ॥
कां अभ्रापैलीकडे, जैं येत चांदिणें कोडें,
तैं चकोरें चांचुवडें, उचलितीना ॥ ३२६ ॥
तैसें तुम्ही वास न पाहाल, ग्रंथु नेघा वरी कोपाल,
जरी निर्विवाद नव्हैल, निरूपण ॥ ३२७ ॥
न बुझावितां मतें, न फिटे आक्षेपाचें लागतें,
तें व्याख्यान जी तुमतें, जोडूनि नेदी ॥ ३२८ ॥
आणि माझें तंव आघवें, ग्रथन येणेचि भावें,
जे तुम्हीं संतीं होआवें, सन्मुख सदां ॥ ३२९ ॥
एऱ्हवीं तरी साचोकारें, तुम्ही गीतार्थाचे सोइरे,
जाणोनि गीता एकसरें, धरिली मियां ॥ ३३० ॥
जें आपुलें सर्वस्व द्याल, मग इयेतें सोडवूनि न्याल,
म्हणौनि ग्रंथु नव्हे वोल, साचचि हे ॥ ३३१ ॥
कां सर्स्वाचा लोभु धरा, वोलीचा अव्हेरु करा,
तरी गीते मज अवधारा, एकचि गती ॥ ३३२ ॥
किंबहुना मज, तुमचिया कृपा काज,
तियेलागीं व्याज, ग्रंथाचें केलें ॥ ३३३ ॥
तरिइ तुम्हां रसिकांजोगें, व्याख्यान शोधावें लागे,
म्हणौनि जी मतांगें, बोलों गेलों ॥ ३३४ ॥
तंव कथेसि पसरु जाहला, श्लोकार्थु दूरी गेला,
कीजो क्षमा यया बोला, अपत्या मज ॥ ३३५ ॥
आणि घांसाआंतिल हरळु, फेडितां लागे वेळु,
ते दूषण नव्हें खडळु, सांडावा कीं ॥ ३३६ ॥
कां संवचोरा चुकवितां, दिवस लागलिया माता,
कोपावें कीं जीविता, जिताणें कीजे ? ॥ ३३७ ॥
परी यावरील हें नव्हे, तुम्हीं उपसाहिलें तेंचि बरवें,
आतां अवधारिजो देवें, बोलिलें ऐसें ॥ ३३८ ॥
म्हणे उन्मेखसुलोचना, सावध होईं अर्जुना,
करूं तुज ज्ञाना, वोळखी आतां ॥ ३३९ ॥
तरी ज्ञान गा तें एथें, वोळख तूं निरुतें,
आक्रोशेंवीण जेथें, क्षमा असे ॥ ३४० ॥
अगाध सरोवरीं, कमळिणी जियापरी,
कां सदैवाचिया घरीं, संपत्ति जैसी ॥ ३४१ ॥
पार्था तेणें पाडें, क्षमा जयातें वाढे,
तेही लक्षे तें फुडें, लक्षण सांगों ॥ ३४२ ॥
तरी पढियंते लेणें, आंगीं भावें जेणें,
धरिजे तेवीं साहणें, सर्वचि जया ॥ ३४३ ॥
त्रिविध मुख्य आघवे, उपद्रवांचे मेळावे,
वरी पडिलिया नव्हे, वांकुडा जो ॥ ३४४ ॥
अपेक्षित पावे, तें जेणें तोषें मानवें,
अनपेक्षिताही करवे, तोचि मानु ॥ ३४५ ॥
जो मानापमानातें साहे, सुखदुःख जेथ सामाये,
निंदास्तुती नोहे, दुखंडु जो ॥ ३४६ ॥
उन्हाळेनि जो न तपे, हिमवंती न कांपे,
कयसेनिही न वासिपे, पातलेया ॥ ३४७ ॥
स्वशिखरांचा भारु, नेणें जैसा मेरु,
कीं धरा यज्ञसूकरु, वोझें न म्हणे ॥ ३४८ ॥
नाना चराचरीं भूतीं, दाटणी नव्हे क्षिती,
तैसा नाना द्वंद्वीं प्राप्तीं, घामेजेना ॥ ३४९ ॥
घेऊनी जळाचे लोट, आलिया नदीनदांचे संघाट,
करी वाड पोट, समुद्र जेवीं ॥ ३५० ॥
तैसें जयाचिया ठायीं, न साहणें काहींचि नाहीं,
आणि साहतु असे ऐसेंही, स्मरण नुरे ॥ ३५१ ॥
आंगा जें पातलें, तें करूनि घाली आपुलें,
येथ साहतेनि नवलें, घेपिजेना ॥ ३५२ ॥
हे अनाक्रोश क्शमा, जयापाशीं प्रियोत्तमा,
जाण तेणें महिमा, ज्ञानासि गा ॥ ३५३ ॥
तो पुरुषु पांडवा, ज्ञानाचा वोलावा,
आतां परिस आर्जवा, रूप करूं ॥ ३५४ ॥
तरी आर्जव तें ऐसें, प्राणाचें सौजन्य जैसें,
आवडे तयाही दोषें, एकचि गा ॥ ३५५ ॥
कां तोंड पाहूनि प्रकाशु, न करी जेवीं चंडांशु,
जगा एकचि अवकाशु, आकाश जैसें ॥ ३५६ ॥
तैसें जयाचें मन, माणुसाप्रति आन आन,
नव्हे आणि वर्तन, ऐसें पैं तें ॥ ३५७ ॥
जे जगेंचि सनोळख, जगेंसीं जुनाट सोयरिक,
आपपर हें भाख, जाणणें नाहीं ॥ ३५८ ॥
भलतेणेंसीं मेळु, पाणिया ऐसा ढाळु,
कवणेविखीं आडळु, नेघे चित्त ॥ ३५९ ॥
वारियाची धांव, तैसे सरळ भाव,
शंका आणि हांव, नाहीं जया ॥ ३६० ॥
मायेपुढें बाळका, रिगतां न पडे शंका,
तैसें मन देतां लोकां, नालोची जो ॥ ३६१ ॥
फांकलिया इंदीवरा, परिवारु नाहीं धनुर्धरा,
तैसा कोनकोंपरा, नेणेचि जो ॥ ३६२ ॥
चोखाळपण रत्नाचें, रत्नावरी किरणाचें,
तैसें पुढां मन जयाचें, करणें पाठीं ॥ ३६३ ॥
आलोचूं जो नेणे, अनुभवचि जोगावणें,
धरी मोकळी अंतःकरणें, नव्हेचि जया ॥ ३६४ ॥
दिठी नोहे मिणधी, बोलणें नाहीं संदिग्धी,
कवणेंसीं हीनबुद्धी, राहाटीजे ना ॥ ३६५ ॥
दाही इंद्रियें प्रांजळें, निष्प्रपंचें निर्मळें,
पांचही पालव मोकळे, आठही पाहर ॥ ३६६ ॥
अमृताची धार, तैसें उजूं अंतर,
किंबहुना जो माहेर, या चिन्हांचें ॥ ३६७ ॥
तो पुरुष सुभटा, आर्जवाचा आंगवटा,
जाण तेथेंचि घरटा, ज्ञानें केला ॥ ३६८ ॥
आतां ययावरी, गुरुभक्तीची परी,
सांगों गा अवधारीं, चतुरनाथा ॥ ३६९ ॥
आघवियाचि दैवां, जन्मभूमि हे सेवा,
जे ब्रह्म करी जीवा, शोच्यातेंहि ॥ ३७० ॥
हें आचार्योपास्ती, प्रकटिजैल तुजप्रती,
बैसों दे एकपांती, अवधानाची ॥ ३७१ ॥
तरी सकळ जळसमृद्धी, घेऊनि गंगा निघाली उदधी,
कीं श्रुति हे महापदीं, पैठी जाहाली ॥ ३७२ ॥
नाना वेंटाळूनि जीवितें, गुणागुण उखितें,
प्राणनाथा उचितें, दिधलें प्रिया ॥ ३७३ ॥
तैसें सबाह्य आपुलें, जेणें गुरुकुळीं वोपिलें,
आपणपें केलें, भक्तीचें घर ॥ ३७४ ॥
गुरुगृह जये देशीं, तो देशुचि वसे मानसीं,
विरहिणी कां जैसी, वल्लभातें ॥ ३७५ ॥
तियेकडोनि येतसे वारा, देखोनि धांवे सामोरा,
आड पडे म्हणे घरा, बीजें कीजो ॥ ३७६ ॥
साचा प्रेमाचिया भुली, तया दिशेसीचि आवडे बोली,
जीवु थानपती करूनि घाली, गुरुगृहीं जो ॥ ३७७ ॥
परी गुरुआज्ञा धरिलें, देह गांवीं असे एकलें,
वांसरुवा लाविलें, दावें जैसें ॥ ३७८ ॥
म्हणे कैं हें बिरडें फिटेल, कैं तो स्वामी भेटेल,
युगाहूनि वडील, निमिष मानी ॥ ३७९ ॥
ऐसेया गुरुग्रामींचें आलें, कां स्वयें गुरूंनींचि धाडिलें,
तरी गतायुष्या जोडलें, आयुष्य जैसें ॥ ३८० ॥
कां सुकतया अंकुरा-, वरी पडलिया पीयूषधारा,
नाना अल्पोदकींचा सागरा, आला मासा ॥ ३८१ ॥
नातरी रंकें निधान देखिलें, कां आंधळिया डोळे उघडले,
भणंगाचिया आंगा आलें, इंद्रपद ॥ ३८२ ॥
तैसें गुरुकुळाचेनि नांवें, महासुखें अति थोरावे,
जें कोडेंही पोटाळवें, आकाश कां ॥ ३८३ ॥
पैं गुरुकुळीं ऐसी, आवडी जया देखसी,
जाण ज्ञान तयापासीं, पाइकी करी ॥ ३८४ ॥
आणि अभ्यंतरीलियेकडे, प्रेमाचेनि पवाडे,
श्रीगुरूंचें रूपडें, उपासी ध्यानीं ॥ ३८५ ॥
हृदयशुद्धीचिया आवारीं, आराध्यु तो निश्चल ध्रुव करी,
मग सर्व भावेंसी परिवारीं, आपण होय ॥ ३८६ ॥
कां चैतन्यांचिये पोवळी-, माजीं आनंदाचिया राउळीं,
श्रिइगुरुलिंगा ढाळी, ध्यानामृत ॥ ३८७ ॥
उदयिजतां बोधार्का, बुद्धीची डाळ सात्त्विका,
भरोनियां त्र्यंबका, लाखोली वाहे ॥ ३८८ ॥
काळशुद्धी त्रिकाळीं, जीवदशा धूप जाळीं।
न्यानदीपें वोंवाळी, निरंतर ॥ ३८९ ॥
सामरस्याची रससोय, अखंड अर्पितु जाय,
आपण भराडा होय, गुरु तो लिंग ॥ ३९० ॥
नातरी जीवाचिये सेजे, गुरु कांतु करूनि भुंजे,
ऐसीं प्रेमाचेनि भोजें, बुद्धी वाहे ॥ ३९१ ॥
कोणे{ए}के अवसरीं, अनुरागु भरे अंतरीं,
कीं तया नाम करी, क्षीराब्धी ॥ ३९२ ॥
तेथ ध्येयध्यान बहु सुख, तेंचि शेषतुका निर्दोख,
वरी जलशयन देख, भावी गुरु ॥ ३९३ ॥
मग वोळगती पाय, ते लक्ष्मी आपण होय,
गरुड होऊनि उभा राहे, आपणचि ॥ ३९४ ॥
नाभीं आपणचि जन्मे, ऐसें गुरुमूर्तिप्रेमें,
अनुभवी मनोधर्में, ध्यानसुख ॥ ३९५ ॥
एकाधिये वेळें, गुरु माय करी भावबळें,
मग स्तन्यसुखें लोळे, अंकावरी ॥ ३९६ ॥
नातरी गा किरीटी, चैतन्यतरुतळवटीं,
गुरु धेनु आपण पाठीं, वत्स होय ॥ ३९७ ॥
गुरुकृपास्नेहसलिलीं, आपण होय मासोळी,
कोणे एके वेळीं, हेंचि भावीं ॥ ३९८ ॥
गुरुकृपामृताचे वडप, आपण सेवावृत्तीचें होय रोप,
ऐसेसे संकल्प, विये मन ॥ ३९९ ॥
चक्षुपक्षेवीण, पिलूं होय आपण,
कैसें पैं अपारपण, आवडीचें ॥ ४०० ॥
गुरूतें पक्षिणी करी, चारा घे चांचूवरी,
गुरु तारू धरी, आपण कांस ॥ ४०१ ॥
ऐसें प्रेमाचेनि थावें, ध्यानचि ध्यानातें प्रसवे,
पूर्णसिंधु हेलावे, फुटती जैसे ॥ ४०२ ॥
किंबहुना यापरी, श्रीगुरुमूर्ती अंतरीं,
भोगी आतां अवधारीं, बाह्यसेवा ॥ ४०३ ॥
तरी जिवीं ऐसे आवांके, म्हणे दास्य करीन निकें,
जैसें गुरु कौतुकें, माग म्हणती ॥ ४०४ ॥
तैसिया साचा उपास्ती, गोसावी प्रसन्न होती,
तेथ मी विनंती, ऐसी करीन ॥ ४०५ ॥
म्हणेन तुमचा देवा, परिवारु जो आघवा,
तेतुलें रूपें होआवा, मीचि एकु ॥ ४०६ ॥
आणि उपकरतीं आपुलीं, उपकरणें आथि जेतुलीं,
माझीं रूपें तेतुलीं, होआवीं स्वामी ॥ ४०७ ॥
ऐसा मागेन वरु, तेथ हो म्हणती श्रीगुरु,
मग तो परिवारु, मीचि होईन ॥ ४०८ ॥
उपकरणजात सकळिक, तें मीचि होईन एकैक,
तेव्हां उपास्तीचें कवतिक, देखिजैल ॥ ४०९ ॥
गुरु बहुतांची माये, परी एकलौती होऊनि ठाये,
तैसें करूनि आण वायें, कृपे तिये ॥ ४१० ॥
तया अनुरागा वेधु लावीं, एकपत्नीव्रत घेववीं,
क्षेत्रसंन्यासु करवीं, लोभाकरवीं ॥ ४११ ॥
चतुर्दिक्षु वारा, न लाहे निघों बाहिरा,
तैसा गुरुकृपें पांजिरा, मीचि होईन ॥ ४१२ ॥
आपुलिया गुणांचीं लेणीं, करीन गुरुसेवे स्वामिणी,
हें असो होईन गंवसणी, मीचि भक्तीसी ॥ ४१३ ॥
गुरुस्नेहाचिये वृष्टी, मी पृथ्वी होईन तळवटीं,
ऐसिया मनोरथांचिया सृष्टी, अनंता रची ॥ ४१४ ॥
म्हणे श्रीगुरूंचें भुवन, आपण मी होईन,
आणि दास होऊनि करीन, दास्य तेथिंचें ॥ ४१५ ॥
निर्गमागमीं दातारें, जे वोलांडिजती उंबरे,
ते मी होईन आणि द्वारें, द्वारपाळु ॥ ४१६ ॥
पाउवा मी होईन, तियां मीचि लेववीन,
छत्र मी आणि करीन, बारीपण ॥ ४१७ ॥
मी तळ उपरु जाणविता, चंवरु धरु हातु देता,
स्वामीपुढें खोलता, होईन मी ॥ ४१८ ॥
मीचि होईन सागळा, करूं सुईन गुरुळां,
सांडिती तो नेपाळा, पडिघा मीचि ॥ ४१९ ॥
हडप मी वोळगेन, मीचि उगाळु घेईन,
उळिग मी करीन, आंघोळीचें ॥ ४२० ॥
होईन गुरूंचें आसन, अलंकार परिधान,
चंदनादि होईन, उपचार ते ॥ ४२१ ॥
मीचि होईन सुआरु, वोगरीन उपहारु,
आपणपें श्रीगुरु, वोंवाळीन ॥ ४२२ ॥
जे वेळीं देवो आरोगिती, तेव्हां पांतीकरु मीचि पांतीं,
मीचि होईन पुढती, देईन विडा ॥ ४२३ ॥
ताट मी काढीन, सेज मी झाडीन,
चरणसंवाहन, मीचि करीन ॥ ४२४ ॥
सिंहासन होईन आपण, वरी श्रीगुरु करिती आरोहण,
होईन पुरेपण, वोळगेचें ॥ ४२५ ॥
श्रीगुरूंचें मन, जया देईल अवधान,
तें मी पुढां होईन, चमत्कारु ॥ ४२६ ॥
तया श्रवणाचे आंगणीं, होईन शब्दांचिया आक्षौहिणी,
स्पर्श होईन घसणी, आंगाचिया ॥ ४२७ ॥
श्रीगुरूंचे डोळे, अवलोकनें स्नेहाळें,
पाहाती तियें सकळें, होईन रूपें ॥ ४२८ ॥
तिये रसने जो जो रुचेल, तो तो रसु म्यां होईजैल,
गंधरूपें कीजेल, घ्राणसेवा ॥ ४२९ ॥
एवं बाह्यमनोगत, श्रीगुरुसेवा समस्त,
वेंटाळीन वस्तुजात, होऊनियां ॥ ४३० ॥
जंव देह हें असेल, तंव वोळगी ऐसी कीजेल,
मग देहांतीं नवल, बुद्धि आहे ॥ ४३१ ॥
इये शरीरींची माती, मेळवीन तिये क्षिती,
जेथ श्रीचरण उभे ठाती, श्रीगुरूंचे ॥ ४३२ ॥
माझा स्वामी कवतिकें, स्पर्शीजति जियें उदकें,
तेथ लया नेईन निकें, आपीं आप ॥ ४३३ ॥
श्रीगुरु वोंवाळिजती, कां भुवनीं जे उजळिजती,
तयां दीपांचिया दीप्तीं, ठेवीन तेज ॥ ४३४ ॥
चवरी हन विंजणा, तेथ लयो करीन प्राणा,
मग आंगाचा वोळंगणा, होईन मी ॥ ४३५ ॥
जिये जिये अवकाशीं, श्रीगुरु असती परिवारेंसीं,
आकाश लया आकाशीं, नेईन तिये ॥ ४३६ ॥
परी जीतु मेला न संडीं, निमेषु लोकां न धाडीं,
ऐसेनि गणावया कोडी, कल्पांचिया ॥ ४३७ ॥
येतुलेंवरी धिंवसा, जयाचिया मानसा,
आणि करूनियांहि तैसा, अपारु जो ॥ ४३८ ॥
रात्र दिवस नेणे, थोडें बहु न म्हणें,
म्हणियाचेनि दाटपणें, साजा होय ॥ ४३९ ॥
तो व्यापारु येणें नांवें, गगनाहूनि थोरावे,
एकला करी आघवें, एकेचि काळीं ॥ ४४० ॥
हृदयवृत्ती पुढां, आंगचि घे दवडा,
काज करी होडा, मानसेंशीं ॥ ४४१ ॥
एकादियां वेळा, श्रीगुरुचिया खेळा,
लोण करी सकळा, जीविताचें ॥ ४४२ ॥
जो गुरुदास्यें कृशु, जो गुरुप्रेमें सपोषु,
गुरुआज्ञे निवासु, आपणचि जो ॥ ४४३ ॥
जो गुरु कुळें सुकुलीनु, जो गुरुबंधुसौजन्यें सुजनु,
जो गुरुसेवाव्यसनें सव्यसनु, निरंतर ॥ ४४४ ॥
गुरुसंप्रदायधर्म, तेचि जयाचे वर्णाश्रम,
गुरुपरिचर्या नित्यकर्म, जयाचें गा ॥ ४४५ ॥
गुरु क्षेत्र गुरु देवता, गुरु माय गुरु पिता,
जो गुरुसेवेपरौता, मार्ग नेणें ॥ ४४६ ॥
श्रीगुरूचे द्वार, तें जयाचें सर्वस्व सार,
गुरुसेवकां सहोदर, प्रेमें भजे ॥ ४४७ ॥
जयाचें वक्त्र, वाहे गुरुनामाचे मंत्र,
गुरुवाक्यावांचूनि शास्त्र, हातीं न शिवे ॥ ४४८ ॥
शिवतलें गुरुचरणीं, भलतैसें हो पाणी,
तया सकळ तीर्थें आणी, त्रैलोक्यींचीं ॥ ४४९ ॥
श्रीगुरूचें उशिटें, लाहे जैं अवचटें,
तैं तेणें लाभें विटे, समाधीसी ॥ ४५० ॥
कैवल्यसुखासाठीं, परमाणु घे किरीटी,
उधळती पायांपाठीं, चालतां जे ॥ ४५१ ॥
हें असो सांगावें किती, नाहीं पारु गुरुभक्ती,
परी गा उत्क्रांतमती, कारण हें ॥ ४५२ ॥
जया इये भक्तीची चाड, जया इये विषयींचें कोड,
जो हे सेवेवांचून गोड, न मनी कांहीं ॥ ४५३ ॥
तो तत्त्वज्ञाचा ठावो, ज्ञाना तेणेंचि आवो,
हें असो तो देवो, ज्ञान भक्तु ॥ ४५४ ॥
हें जाण पां साचोकारें, तेथ ज्ञान उघडेनि द्वारें,
नांदत असे जगा पुरे, इया रीती ॥ ४५५ ॥
जिये गुरुसेवेविखीं, माझा जीव अभिलाखी,
म्हणौनि सोयचुकी, बोली केली ॥ ४५६ ॥
एऱ्हवीं असतां हातीं खुळा, भजनावधानीं आंधळा,
परिचर्येलागीं पांगुळा-, पासूनि मंदु ॥ ४५७ ॥
गुरुवर्णनीं मुका, आळशी पोशिजे फुका,
परी मनीं आथि निका, सानुरागु ॥ ४५८ ॥
तेणेंचि पैं कारणें, हें स्थूळ पोसणें,
पडलें मज म्हणे, ज्ञानदेवो ॥ ४५९ ॥
परि तो बोलु उपसाहावा, आणि वोळगे अवसरु देयावा,
आतां म्हणेन जी बरवा, ग्रंथार्थुचि ॥ ४६० ॥
परिसा परिसा श्रीकृष्णु, जो भूतभारसहिष्णु,
तो बोलतसे विष्णु, पार्थु ऐके ॥ ४६१ ॥
म्हणे शुचित्व गा ऐसें, जयापाशीं दिसे,
आंग मन जैसें, कापुराचें ॥ ४६२ ॥
कां रत्नाचें दळवाडें, तैसें सबाह्य चोखडें,
आंत बाहेरि एकें पाडें, सूर्यु जैसा ॥ ४६३ ॥
बाहेरीं कर्में क्षाळला, भितरीं ज्ञानें उजळला,
इहीं दोहीं परीं आला, पाखाळा एका ॥ ४६४ ॥
मृत्तिका आणि जळें, बाह्य येणें मेळें,
निर्मळु होय बोलें, वेदाचेनी ॥ ४६५ ॥
भलतेथ बुद्धीबळी, रजआरिसा उजळी,
सौंदणी फेडी थिगळी, वस्त्रांचिया ॥ ४६६ ॥
किंबहुना इयापरी, बाह्य चोख अवधारीं,
आणि ज्ञानदीपु अंतरीं, म्हणौनि शुद्ध ॥ ४६७ ॥
एऱ्हवीं तरी पंडुसुता, आंत शुद्ध नसतां,
बाहेरि कर्म तो तत्त्वतां, विटंबु गा ॥ ४६८ ॥
मृत जैसा शृंगारिला, गाढव तीर्थीं न्हाणिला,
कडुदुधिया माखिला, गुळें जैसा ॥ ४६९ ॥
वोस गृहीं तोरण बांधिलें, कां उपवासी अन्नें लिंपिलें,
कुंकुमसेंदुर केलें, कांतहीनेनें ॥ ४७० ॥
कळस ढिमाचे पोकळ, जळो वरील तें झळाळ,
काय करूं चित्रींव फळ, आंतु शेण ॥ ४७१ ॥
तैसें कर्मवरिचिलेंकडां, न सरे थोर मोलें कुडा,
नव्हे मदिरेचा घडा, पवित्र गंगे ॥ ४७२ ॥
म्हणौनि अंतरीं ज्ञान व्हावें, मग बाह्य लाभेल स्वभावें,
वरी ज्ञान कर्में संभवे, ऐसें कें जोडे ? ॥ ४७३ ॥
यालागी बाह्य विभागु, कर्में धुतला चांगु,
आणि ज्ञानें फिटला वंगु, अंतरींचा ॥ ४७४ ॥
तेथ अंतर बाह्य गेले, निर्मळत्व एक जाहलें,
किंबहुना उरलें, शुचित्वचि ॥ ४७५ ॥
म्हणौनि सद्भाव जीवगत, बाहेरी दिसती फांकत,
जे स्फटिकगृहींचे डोलत, दीप जैसे ॥ ४७६ ॥
विकल्प जेणें उपजे, नाथिली विकृति निपजे,
अप्रवृत्तीचीं बीजें, अंकुर घेती ॥ ४७७ ॥
तें आइके देखे अथवा भेटे, परी मनीं कांहींचि नुमटे,
मेघरंगें न कांटे, व्योम जैसें ॥ ४७८ ॥
एऱ्हवीं इंद्रियांचेनि मेळें, विषयांवरी तरी लोळे,
परी विकाराचेनि विटाळें, लिंपिजेना ॥ ४७९ ॥
भेटलिया वाटेवरी, चोखी आणि माहारी,
तेथ नातळें तियापरी, राहाटों जाणें ॥ ४८० ॥
कां पतिपुत्रांतें आलिंगी, एकचि ते तरुणांगी,
तेथ पुत्रभावाच्या आंगीं, न रिगे कामु ॥ ४८१ ॥
तैसें हृदय चोख, संकल्पविकल्पीं सनोळख,
कृत्याकृत्य विशेख, फुडें जाणें ॥ ४८२ ॥
पाणियें हिरा न भिजे, आधणीं हरळु न शिजे,
तैसी विकल्पजातें न लिंपिजे, मनोवृत्ती ॥ ४८३ ॥
तया नांव शुचिपण, पार्था गा संपूर्ण,
हें देखसी तेथ जाण, ज्ञान असे ॥ ४८४ ॥
आणि स्थिरता साचें, घर रिगाली जयाचें,
तो पुरुष ज्ञानाचें, आयुष्य गा ॥ ४८५ ॥
देह तरी वरिचिलीकडे, आपुलिया परी हिंडे,
परी बैसका न मोडे, मानसींची ॥ ४८६ ॥
वत्सावरूनि धेनूचें, स्नेह राना न वचे,
नव्हती भोग सतियेचे, प्रेमभोग ॥ ४८७ ॥
कां लोभिया दूर जाये, परी जीव ठेविलाचि ठाये,
तैसा देहो चाळितां नव्हे, चळु चित्ता ॥ ४८८ ॥
जातया अभ्रासवें, जैसें आकाश न धांवे,
भ्रमणचक्रीं न भंवे, ध्रुव जैसा ॥ ४८९ ॥
पांथिकाचिया येरझारा, सवें पंथु न वचे धनुर्धरा,
कां नाहीं जेवीं तरुवरा, येणें जाणें ॥ ४९० ॥
तैसा चळणवळणात्मकीं, असोनि ये पांचभौतिकीं,
भूतोर्मी एकी, चळिजेना ॥ ४९१ ॥
वाहुटळीचेनि बळें, पृथ्वी जैसी न ढळे,
तैसा उपद्रव उमाळें, न लोटे जो ॥ ४९२ ॥
दैन्यदुःखीं न तपे, भवशोकीं न कंपे,
देहमृत्यु न वासिपे, पातलेनी ॥ ४९३ ॥
आर्ति आशा पडिभरें, वय व्याधी गजरें,
उजू असतां पाठिमोरें, नव्हे चित्त ॥ ४९४ ॥
निंदा निस्तेज दंडी, कामलोभा वरपडी,
परी रोमा नव्हे वांकुडी, मानसाची ॥ ४९५ ॥
आकाश हें वोसरो, पृथ्वी वरि विरो,
परि नेणे मोहरों, चित्तवृत्ती ॥ ४९६ ॥
हाती हाला फुलीं, पासवणा जेवीं न घाली,
तैसा न लोटे दुर्वाक्यशेलीं, शेलिला सांता ॥ ४९७ ॥
क्षीरार्णवाचिया कल्लोळीं, कंपु नाहीं मंदराचळीं,
कां आकाश न जळे जाळीं, वणवियाच्या ॥ ४९८ ॥
तैशा आल्या गेल्या ऊर्मी, नव्हे गजबज मनोधर्मीं,
किंबहुना धैर्य क्षमी, कल्पांतींही ॥ ४९९ ॥
परी स्थैर्य ऐसी भाष, बोलिजे जे सविशेष,
ते हे दशा गा देख, देखणया ॥ ५०० ॥
हें स्थैर्य निधडें, जेथ आंगें जीवें जोडे,
तें ज्ञानाचें उघडें, निधान साचें ॥ ५०१ ॥
आणि इसाळु जैसा घरा, कां दंदिया हतियेरा,
न विसंबे भांडारा, बद्धकु जैसा ॥ ५०२ ॥
कां एकलौतिया बाळका-, वरि पडौनि ठाके अंबिका,
मधुविषीं मधुमक्षिका, लोभिणी जैसी ॥ ५०३ ॥
अर्जुना जो यापरी, अंतःकरण जतन करी,
नेदी उभें ठाकों द्वारीं, इंद्रियांच्या ॥ ५०४ ॥
म्हणे काम बागुल ऐकेल, हे आशा सियारी देखैल,
तरि जीवा टेंकैल, म्हणौनि बिहे ॥ ५०५ ॥
बाहेरी धीट जैसी, दाटुगा पति कळासी,
करी टेहणी तैसी, प्रवृत्तीसीं ॥ ५०६ ॥
सचेतनीं वाणेपणें, देहासकट आटणें,
संयमावरीं करणें, बुझूनि घाली ॥ ५०७ ॥
मनाच्या महाद्वारीं, प्रत्याहाराचिया ठाणांतरीं,
जो यम दम शरीरीं, जागवी उभे ॥ ५०८ ॥
आधारीं नाभीं कंठीं, बंधत्रयाचीं घरटीं,
चंद्रसूर्य संपुटीं, सुये चित्त ॥ ५०९ ॥
समाधीचे शेजेपासीं, बांधोनि घाली ध्यानासी,
चित्त चैतन्य समरसीं, आंतु रते ॥ ५१० ॥
अगा अंतःकरणनिग्रहो जो, तो हा हें जाणिजो,
हा आथी तेथ विजयो, ज्ञानाचा पैं ॥ ५११ ॥
जयाची आज्ञा आपण, शिरीं वाहे अंतःकरण,
मनुष्याकारें जाण, ज्ञानचि तो ॥ ५१२ ॥
इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८॥
आणि विषयांविखीं, वैराग्याची निकी,
पुरवणी मानसीं कीं, जिती आथी ॥ ५१३ ॥
वमिलेया अन्ना, लाळ न घोंटी जेवीं रसना,
कांआंग न सूये आलिंगना, प्रेताचिया ॥ ५१४ ॥
विष खाणें नागवे, जळत घरीं न रिगवे,
व्याघ्रविवरां न वचवे, वस्ती जेवीं ॥ ५१५ ॥
धडाडीत लोहरसीं, उडी न घालवे जैसी,
न करवे उशी, अजगराची ॥ ५१६ ॥
अर्जुना तेणें पाडें, जयासी विषयवार्ता नावडे,
नेदी इंद्रियांचेनि तोंडें, कांहींच जावों ॥ ५१७ ॥
जयाचे मनीं आलस्य, देही अतिकार्श्य,
शमदमीं सौरस्य, जयासि गा ॥ ५१८ ॥
तपोव्रतांचा मेळावा, जयाच्या ठायीं पांडवा,
युगांत जया गांवा-, आंतु येतां ॥ ५१९ ॥
बहु योगाभ्यासीं हांव, विजनाकडे धांव,
न साहे जो नांव, संघाताचें ॥ ५२० ॥
नाराचांचीं आंथुरणें, पूयपंकीं लोळणें,
तैसें लेखी भोगणें, ऐहिकींचें ॥ ५२१ ॥
आणि स्वर्गातें मानसें, ऐकोनि मानी ऐसें,
कुहिलें पिशित जैसें, श्वानाचें कां ॥ ५२२ ॥
तें हें विषयवैराग्य, जें आत्मलाभाचें सभाग्य,
येणें ब्रह्मानंदा योग्य, जीव होती ॥ ५२३ ॥
ऐसा उभयभोगीं त्रासु, देखसी जेथ बहुवसु,
तेथ जाण रहिवासु, ज्ञानाचा तूं ॥ ५२४ ॥
आणि सचाडाचिये परी, इष्टापूर्तें करी,
परी केलेंपण शरीरीं, वसों नेदी ॥ ५२५ ॥
वर्णाश्रमपोषकें, कर्में नित्यनैमित्तिकें,
तयामाजीं कांहीं न ठके, आचरतां ॥ ५२६ ॥
परि हें मियां केलें, कीं हें माझेनि सिद्धी गेलें,
ऐसें नाहीं ठेविलें, वासनेमाजीं ॥ ५२७ ॥
जैसें अवचितपणें, वायूसि सर्वत्र विचरणें,
कां निरभिमान उदैजणें, सूर्याचें जैसें ॥ ५२८ ॥
कां श्रुति स्वभावता बोले, गंगा काजेंविण चाले,
तैसें अवष्टंभहीन भलें, वर्तणें जयाचें ॥ ५२९ ॥
ऋतुकाळीं तरी फळती, परी फळलों हें नेणती,
तयां वृक्षांचिये ऐसी वृत्ती, कर्मीं सदा ॥ ५३० ॥
एवं मनीं कर्मीं बोलीं, जेथ अहंकारा उखी जाहली,
एकावळीची काढिली, दोरी जैसी ॥ ५३१ ॥
संबंधेंवीण जैसीं, अभ्रें असती आकाशीं,
देहीं कर्में तैसीं, जयासि गा ॥ ५३२ ॥
मद्यपाआंगींचें वस्त्र, लेपाहातींचें शस्त्र,
बैलावरी शास्त्र, बांधलें आहे ॥ ५३३ ॥
तया पाडें देहीं, जया मी आहे हे सेचि नाहीं,
निरहंकारता पाहीं, तया नांव ॥ ५३४ ॥
हें संपूर्ण जेथें दिसे, तेथेंचि ज्ञान असे,
इयेविषीं अनारिसें, बोलों नये ॥ ५३५ ॥
आणि जन्ममृत्युजरादुःखें, व्याधिवार्धक्यकलुषें,
तियें आंगा न येतां देखे, दुरूनि जो ॥ ५३६ ॥
साधकु विवसिया, कां उपसर्गु योगिया,
पावे उणेयापुरेया, वोथंबा जेवीं ॥ ५३७ ॥
वैर जन्मांतरींचें, सर्पा मनौनि न वचे,
तेवीं अतीता जन्माचें, उणें जो वाहे ॥ ५३८ ॥
डोळां हरळ न विरे, घाईं कोत न जिरे,
तैसें काळींचें न विसरे, जन्मदुःख ॥ ५३९ ॥
म्हणे पूयगर्ते रिगाला, अहा मूत्ररंध्रें निघाला,
कटा रे मियां चाटिला, कुचस्वेदु ॥ ५४० ॥
ऐस{ऐ}सिया परी, जन्माचा कांटाळा धरी,
म्हणे आतां तें मी न करीं, जेणें ऐसें होय ॥ ५४१ ॥
हारी उमचावया, जुंवारी जैसा ये डाया,
कीं वैरा बापाचेया, पुत्र जचे ॥ ५४२ ॥
मारिलियाचेनि रागें, पाठीचा जेवीं सूड मागें,
तेणें आक्षेपें लागे, जन्मापाठीं ॥ ५४३ ॥
परी जन्मती ते लाज, न सांडी जयाचें निज,
संभाविता निस्तेज, न जिरे जेवीं ॥ ५४४ ॥
आणि मृत्यु पुढां आहे, तोचि कल्पांतीं कां पाहे,
परी आजीचि होये, सावधु जो ॥ ५४५ ॥
माजीं अथांव म्हणता, थडियेचि पंडुसुता,
पोहणारा आइता, कासे जेवीं ॥ ५४६ ॥
कां न पवतां रणाचा ठावो, सांभाळिजे जैसा आवो,
वोडण सुइजे घावो, न लागतांचि ॥ ५४७ ॥
पाहेचा पेणा वाटवधा, तंव आजीचि होईजे सावधा,
जीवु न वचतां औषधा, धांविजे जेवीं ॥ ५४८ ॥
येऱ्हवीं ऐसें घडे, जो जळतां घरीं सांपडे,
तो मग न पवाडे, कुहा खणों ॥ ५४९ ॥
चोंढिये पाथरु गेला, तैसेनि जो बुडाला,
तो बोंबेहिसकट निमाला, कोण सांगे ॥ ५५० ॥
म्हणौनि समर्थेंसीं वैर, जया पडिलें हाडखाइर,
तो जैसा आठही पाहर, परजून असे ॥ ५५१ ॥
नातरी केळवली नोवरी, का संन्यासी जियापरी,
तैसा न मरतां जो करी, मृत्युसूचना ॥ ५५२ ॥
पैं गा जो ययापरी, जन्मेंचि जन्म निवारी,
मरणें मृत्यु मारी, आपण उरे ॥ ५५३ ॥
तया घरीं ज्ञानाचें, सांकडें नाहीं साचें,
जया जन्ममृत्युचें, निमालें शल्य ॥ ५५४ ॥
आणि तयाचिपरी जरा, न टेंकतां शरीरा,
तारुण्याचिया भरा-, माजीं देखे ॥ ५५५ ॥
म्हणे आजिच्या अवसरीं, पुष्टि जे शरीरीं,
ते पाहे होईल काचरी, वाळली जैसी ॥ ५५६ ॥
निदैव्याचे व्यवसाय, तैसे ठाकती हातपाय,
अमंत्र्या राजाची परी आहे, बळा यया ॥ ५५७ ॥
फुलांचिया भोगा-, लागीं प्रेम टांगा,
तें करेयाचा गुडघा, तैसें होईल ॥ ५५८ ॥
वोढाळाच्या खुरीं, आखरुआतें बुरी,
ते दशा माझ्या शिरीं, पावेल गा ॥ ५५९ ॥
पद्मदळेंसी इसाळे, भांडताति हे डोळे,
ते होती पडवळें, पिकलीं जैसीं ॥ ५६० ॥
भंवईचीं पडळें, वोमथती सिनसाळे,
उरु कुहिजैल जळें, आंसुवाचेनि ॥ ५६१ ॥
जैसें बाभुळीचें खोड, गिरबडूनि जाती सरड,
तैसें पिचडीं तोंड, सरकटिजैल ॥ ५६२ ॥
रांधवणी चुलीपुढें, पऱ्हे उन्मादती खातवडे,
तैसींचि यें नाकाडें, बिडबिडती ॥ ५६३ ॥
तांबुलें वोंठ राऊं, हांसतां दांत दाऊं,
सनागर मिरऊं, बोल जेणें ॥ ५६४ ॥
तयाचि पाहे या तोंडा, येईल जळंबटाचा लोंढा,
इया उमळती दाढा, दातांसहित ॥ ५६५ ॥
कुळवाडी रिणें दाटली, कां वांकडिया ढोरें बैसलीं,
तैसी नुठी कांहीं केली, जीभचि हे ॥ ५६६ ॥
कुसळें कोरडीं, वारेनि जाती बरडीं,
तैसा आपदा तोंडीं, दाढियेसी ॥ ५६७ ॥
आषाढींचेनि जळें, जैसीं झिरपती शैलाचीं मौळें,
तैसें खांडीहूनि लाळे, पडती पूर ॥ ५६८ ॥
वाचेसि अपवाडु, कानीं अनुघडु,
पिंड गरुवा माकडु, होईल हा ॥ ५६९ ॥
तृणाचें बुझवणें, आंदोळे वारेनगुणें,
तैसें येईल कांपणें, सर्वांगासी ॥ ५७० ॥
पायां पडती वेंगडी, हात वळती मुरकुंडी,
बरवपणा बागडी, नाचविजैल ॥ ५७१ ॥
मळमूत्रद्वारें, होऊनि ठाती खोंकरें,
नवसियें होती इतरें, माझियां निधनीं ॥ ५७२ ॥
देखोनि थुंकील जगु, मरणाचा पडैल पांगु,
सोइरियां उबगु, येईल माझा ॥ ५७३ ॥
स्त्रियां म्हणती विवसी, बाळें जाती मूर्छी,
किंबहुना चिळसी, पात्र होईन ॥ ५७४ ॥
उभळीचा उजगरा, सेजारियां साइलिया घरा,
शिणवील म्हणती म्हातारा, बहुतांतें हा ॥ ५७५ ॥
ऐसी वार्धक्याची सूचणी, आपणिया तरुणपणीं,
देखे मग मनीं, विटे जो गा ॥ ५७६ ॥
म्हणे पाहे हें येईल, आणि आतांचें भोगितां जाईल,
मग काय उरेल, हितालागीं ? ॥ ५७७ ॥
म्हणौनि नाइकणें पावे, तंव आईकोनि घाली आघवें,
पंगु न होता जावें, तेथ जाय ॥ ५७८ ॥
दृष्टी जंव आहे, तंव पाहावें तेतुलें पाहे,
मूकत्वा आधीं वाचा वाहे, सुभाषितें ॥ ५७९ ॥
हात होती खुळे, हें पुढील मोटकें कळे,
आणि करूनि घाली सकळें, दानादिकें ॥ ५८० ॥
ऐसी दशा येईल पुढें, तैं मन होईल वेडें,
तंव चिंतूनि ठेवी चोखडें, आत्मज्ञान ॥ ५८१ ॥
जैं चोर पाहे झोंबती, तंव आजीचि रुसिजे संपत्ती,
का झांकाझांकी वाती, न वचतां कीजे ॥ ५८२ ॥
तैसें वार्धक्य यावें, मग जें वायां जावें,
तें आतांचि आघवें, सवतें करीं ॥ ५८३ ॥
आतां मोडूनि ठेलीं दुर्गें, कां वळित धरिलें खगें,
तेथ उपेक्षूनि जो निघे, तो नागवला कीं ? ॥ ५८४ ॥
तैसें वृद्धाप्य होये, आलेपण तें वायां जाये,
जे तो शतवृद्ध आहे, नेणों कैंचा ॥ ५८५ ॥
झाडिलींचि कोळें झाडी, तया न फळे जेवीं बोंडीं,
जाहला अग्नि तरी राखोंडी, जाळील काई ? ॥ ५८६ ॥
म्हणौनि वार्धक्याचेनि आठवें, वार्धक्या जो नागवे,
तयाच्या ठायीं जाणावें, ज्ञान आहे ॥ ५८७ ॥
तैसेंचि नाना रोग, पडिघाती ना जंव पुढां आंग,
तंव आरोग्याचे उपेग, करूनि घाली ॥ ५८८ ॥
सापाच्या तोंडी, पडली जे उंडी,
ते लाऊनि सांडी, प्रबुद्धु जैसा ॥ ५८९ ॥
तैसा वियोगें जेणें दुःखे, विपत्ति शोक पोखे,
तें स्नेह सांडूनि सुखें, उदासु होय ॥ ५९० ॥
आणि जेणें जेणें कडे, दोष सूतील तोंडें,
तयां कर्मरंध्री गुंडे, नियमाचे दाटी ॥ ५९१ ॥
ऐस{ऐ}सिया आइती, जयाची परी असती,
तोचि ज्ञानसंपत्ती-, गोसावी गा ॥ ५९२ ॥
आतां आणीकही एक, लक्षण अलौकिक,
सांगेन आइक, धनंजया ॥ ५९३ ॥
असक्तिरनभिष्वंगः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९॥
तरि जो या देहावरी, उदासु ऐसिया परी,
उखिता जैसा बिढारीं, बैसला आहे ॥ ५९४ ॥
कां झाडाची साउली, वाटे जातां मीनली,
घरावरी तेतुली, आस्था नाहीं ॥ ५९५ ॥
साउली सरिसीच असे, परी असे हें नेणिजे जैसें,
स्त्रियेचें तैसें, लोलुप्य नाहीं ॥ ५९६ ॥
आणि प्रजा जे जाली, तियें वस्ती कीर आलीं,
कां गोरुवें बैसलीं, रुखातळीं ॥ ५९७ ॥
जो संपत्तीमाजी असतां, ऐसा गमे पंडुसुता,
जैसा कां वाटे जातां, साक्षी ठेविला ॥ ५९८ ॥
किंबहुना पुंसा, पांजरियामाजीं जैसा,
वेदाज्ञेसी तैसा, बिहूनि असे ॥ ५९९ ॥
एऱ्हवीं दारागृहपुत्रीं, नाहीं जया मैत्री,
तो जाण पां धात्री, ज्ञानासि गा ॥ ६०० ॥
महासिंधू जैसे, ग्रीष्मवर्षीं सरिसे,
इष्टानिष्ट तैसें, जयाच्या ठायीं ॥ ६०१ ॥
कां तिन्ही काळ होतां, त्रिधा नव्हे सविता,
तैसा सुखदुःखीं चित्ता, भेदु नाहीं ॥ ६०२ ॥
जेथ नभाचेनि पाडें, समत्वा उणें न पडे,
तेथ ज्ञान रोकडें, वोळख तूं ॥ ६०३ ॥
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १०॥
आणि मीवांचूनि कांहीं, आणिक गोमटें नाहीं,
ऐसा निश्चयोचि तिहीं, जयाचा केला ॥ ६०४ ॥
शरीर वाचा मानस, पियालीं कृतनिश्चयाचा कोश,
एक मीवांचूनि वास, न पाहती आन ॥ ६०५ ॥
किंबहुना निकट निज, जयाचें जाहलें मज,
तेणें आपणयां आम्हां सेज, एकी केली ॥ ६०६ ॥
रिगतां वल्लभापुढें, नाहीं आंगीं जीवीं सांकडें,
तिये कांतेचेनि पाडें, एकसरला जो ॥ ६०७ ॥
मिळोनि मिळतचि असे, समुद्रीं गंगाजळ जैसें,
मी होऊनि मज तैसें, सर्वस्वें भजती ॥ ६०८ ॥
सूर्याच्या होण्यां होईजे, कां सूर्यासवेंचि जाइजे,
हें विकलेपण साजे, प्रभेसि जेवीं ॥ ६०९ ॥
पैं पाणियाचिये भूमिके, पाणी तळपे कौतुकें,
ते लहरी म्हणती लौकिकें, एऱ्हवीं तें पाणी ॥ ६१० ॥
जो अनन्यु यापरी, मी जाहलाहि मातें वरी,
तोचि तो मूर्तधारी, ज्ञान पैं गा ॥ ६११ ॥
आणि तीर्थें धौतें तटें, तपोवनें चोखटें,
आवडती कपाटें, वसवूं जया ॥ ६१२ ॥
शैलकक्षांचीं कुहरें, जळाशय परिसरें,
अधिष्ठी जो आदरें, नगरा न ये ॥ ६१३ ॥
बहु एकांतावरी प्रीति, जया जनपदाची खंती,
जाण मनुष्याकारें मूर्ती, ज्ञानाची तो ॥ ६१४ ॥
आणिकहि पुढती, चिन्हें गा सुमती,
ज्ञानाचिये निरुती-, लागीं सांगों ॥ ६१५ ॥
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतद्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ ११॥
तरी परमात्मा ऐसें, जें एक वस्तु असे,
तें जया दिसें, ज्ञानास्तव ॥ ६१६ ॥
तें एकवांचूनि आनें, जियें भवस्वर्गादि ज्ञानें,
तें अज्ञान ऐसा मनें, निश्चयो केला ॥ ६१७ ॥
स्वर्गा जाणें हें सांडी, भवविषयीं कान झाडी,
दे अध्यात्मज्ञानीं बुडी, सद्भावाची ॥ ६१८ ॥
भंगलिये वाटे, शोधूनिया अव्हांटे,
निघिजे जेवीं नीटें, राजपंथें ॥ ६१९ ॥
तैसें ज्ञानजातां करी, आघवेंचि एकीकडे सारी,
मग मन बुद्धि मोहरी, अध्यात्मज्ञानीं ॥ ६२० ॥
म्हणे एक हेंचि आथी, येर जाणणें ते भ्रांती,
ऐसी निकुरेंसी मती, मेरु होय ॥ ६२१ ॥
एवं निश्चयो जयाचा, द्वारीं आध्यात्मज्ञानाचा,
ध्रुव देवो गगनींचा, तैसा राहिला ॥ ६२२ ॥
तयाच्या ठायीं ज्ञान, या बोला नाहीं आन,
जे ज्ञानीं बैसलें मन, तेव्हांचि तें तो मी ॥ ६२३ ॥
तरी बैसलेपणें जें होये, बैसतांचि बोलें न होये,
तरी ज्ञाना तया आहे, सरिसा पाडु ॥ ६२४ ॥
आणि तत्त्वज्ञान निर्मळ, फळे जें एक फळ,
तें ज्ञेयही वरी सरळ, दिठी जया ॥ ६२५ ॥
एऱ्हवीं बोधा आलेनि ज्ञानें, जरी ज्ञेय न दिसेचि मनें,
तरी ज्ञानलाभुही न मने, जाहला सांता ॥ ६२६ ॥
आंधळेनि हातीं दिवा, घेऊनि काय करावा ?,
तैसा ज्ञाननिश्चयो आघवा, वायांचि जाय ॥ ६२७ ॥
जरि ज्ञानाचेनि प्रकाशें, परतत्त्वीं दिठी न पैसे,
ते स्फूर्तीचि असे, अंध होऊनी ॥ ६२८ ॥
म्हणौनि ज्ञान जेतुलें दावीं, तेतुली वस्तुचि आघवी,
तें देखे ऐशी व्हावी, बुद्धि चोख ॥ ६२९ ॥
यालागीं ज्ञानें निर्दोखें, दाविलें ज्ञेय देखे,
तैसेनि उन्मेखें, आथिला जो ॥ ६३० ॥
जेवढी ज्ञानाची वृद्धी, तेवढीच जयाची बुद्धी,
तो ज्ञान हे शब्दीं, करणें न लगे ॥ ६३१ ॥
पैं ज्ञानाचिये प्रभेसवें, जयाची मती ज्ञेयीं पावे,
तो हातधरणिया शिवे, परतत्त्वातें ॥ ६३२ ॥
तोचि ज्ञान हें बोलतां, विस्मो कवण पंडुसुता ?,
काय सवितयातें सविता, म्हणावें असें ? ॥ ६३३ ॥
तंव श्रोतें म्हणती असो, न सांगें तयाचा अतिसो,
ग्रंथोक्ती तेथ आडसो, घालितोसी कां ? ॥ ६३४ ॥
तुझा हाचि आम्हां थोरु, वक्तृत्वाचा पाहुणेरु,
जे ज्ञानविषो फारु, निरोपिला ॥ ६३५ ॥
रसु होआवा अतिमात्रु, हा घेतासि कविमंत्रु,
तरी अवंतूनि शत्रु, करितोसि कां गा ? ॥ ६३६ ॥
ठायीं बैसतिये वेळे, जे रससोय घेऊनि पळे,
तियेचा येरु वोडव मिळे, कोणा अर्था ? ॥ ६३७ ॥
आघवाचि विषयीं भादी, परी सांजवणीं टेंकों नेदी,
ते खुरतोडी नुसधी, पोषी कवण ? ॥ ६३८ ॥
तैसी ज्ञानीं मती न फांके, येर जल्पती नेणों केतुकें,
परि तें असो निकें, केलें तुवां ॥ ६३९ ॥
जया ज्ञानलेशोद्देशें, कीजती योगादि सायासें,
तें धणीचें आथी तुझिया ऐसें, निरूपण ॥ ६४० ॥
अमृताची सातवांकुडी, लागो कां अनुघडी,
सुखाच्या दिवसकोडी, गणिजतु कां ॥ ६४१ ॥
पूर्णचंद्रेंसीं राती, युग एक असोनि पहाती,
तरी काय पाहात आहाती, चकोर ते ? ॥ ६४२ ॥
तैसें ज्ञानाचें बोलणें, आणि येणें रसाळपणें,
आतां पुरे कोण म्हणे ?, आकर्णितां ॥ ६४३ ॥
आणि सभाग्यु पाहुणा ये, सुभगाचि वाढती होये,
तैं सरों नेणें रससोये, ऐसें आथी ॥ ६४४ ॥
तैसा जाहला प्रसंगु, जे ज्ञानीं आम्हांसि लागु,
आणि तुजही अनुरागु, आथि तेथ ॥ ६४५ ॥
म्हणौनि यया वाखाणा-, पासीं से आली चौगुणा,
ना म्हणों नयेसि देखणा ?, होसी ज्ञानी ॥ ६४६ ॥
तरी आतां ययावरी, प्रज्ञेच्या माजघरीं,
पदें साच करीं, निरूपणीं ॥ ६४७ ॥
या संतवाक्यासरिसें, म्हणितलें निवृत्तिदासें,
माझेंही जी ऐसें, मनोगत ॥ ६४८ ॥
यावरी आतां तुम्हीं, आज्ञापिला स्वामी,
तरी वायां वागू मी, वाढों नेदी ॥ ६४९ ॥
एवं इयें अवधारा, ज्ञानलक्षणें अठरा,
श्रीकृष्णें धनुर्धरा, निरूपिली ॥ ६५० ॥
मग म्हणें या नांवें, ज्ञान एथ जाणावें,
हे स्वमत आणि आघवें, ज्ञानियेही म्हणती ॥ ६५१ ॥
करतळावरी वाटोळा, डोलतु देखिजे आंवळा,
तैसें ज्ञान आम्हीं डोळां, दाविलें तुज ॥ ६५२ ॥
आतां धनंजया महामती, अज्ञान ऐसी वदंती,
तेंही सांगों व्यक्ती, लक्षणेंसीं ॥ ६५३ ॥
एऱ्हवीं ज्ञान फुडें जालिया, अज्ञान जाणवे धनंजया,
जें ज्ञान नव्हे तें अपैसया, अज्ञानचि ॥ ६५४ ॥
पाहें पां दिवसु आघवा सरे, मग रात्रीची वारी उरे,
वांचूनि कांहीं तिसरें, नाहीं जेवीं ॥ ६५५ ॥
तैसें ज्ञान जेथ नाहीं, तेंचि अज्ञान पाहीं,
तरी सांगों कांहीं कांहीं, चिन्हें तियें ॥ ६५६ ॥
तरी संभावने जिये, जो मानाची वाट पाहे,
सत्कारें होये, तोषु जया ॥ ६५७ ॥
गर्वें पर्वताचीं शिखरें, तैसा महत्त्वावरूनि नुतरे,
तयाचिया ठायीं पुरे, अज्ञान आहे ॥ ६५८ ॥
आणि स्वधर्माची मांगळी, बांधे वाचेच्या पिंपळीं,
उभिला जैसा देउळीं, जाणोनि कुंचा ॥ ६५९ ॥
घाली विद्येचा पसारा, सूये सुकृताचा डांगोरा,
करी तेतुलें मोहरा, स्फीतीचिया ॥ ६६० ॥
आंग वरिवरी चर्ची, जनातें अभ्यर्चितां वंची,
तो जाण पां अज्ञानाची, खाणी एथ ॥ ६६१ ॥
आणि वन्ही वनीं विचरे, तेथ जळती जैसीं जंगमें स्थावरें,
तैसें जयाचेनि आचारें, जगा दुःख ॥ ६६२ ॥
कौतुकें जें जें जल्पे, तें साबळाहूनि तीख रुपे,
विषाहूनि संकल्पें, मारकु जो ॥ ६६३ ॥
तयातें बहु अज्ञान, तोचि अज्ञानाचें निधान,
हिंसेसि आयतन, जयाचें जिणें ॥ ६६४ ॥
आणि फुंकें भाता फुगे, रेचिलिया सवेंचि उफगे,
तैसा संयोगवियोगें, चढे वोहटे ॥ ६६५ ॥
पडली वारयाचिया वळसा, धुळी चढे आकाशा,
हरिखा वळघे तैसा, स्तुतीवेळे ॥ ६६६ ॥
निंदा मोटकी आइके, आणि कपाळ धरूनि ठाके,
थेंबें विरे वारोनि शोखे, चिखलु जैसा ॥ ६६७ ॥
तैसा मानापमानीं होये, जो कोण्हीचि उर्मी न साहे,
तयाच्या ठायीं आहे, अज्ञान पुरें ॥ ६६८ ॥
आणि जयाचिया मनीं गांठी, वरिवरी मोकळी वाचा दिठी,
आंगें मिळे जीवें पाठीं, भलतया दे ॥ ६६९ ॥
व्याधाचे चारा घालणें, तैसें प्रांजळ जोगावणें,
चांगाचीं अंतःकरणें, विरु करी ॥ ६७० ॥
गार शेवाळें गुंडाळली, कां निंबोळी जैसी पिकली,
तैसी जयाची भली, बाह्य क्रिया ॥ ६७१ ॥
अज्ञान तयाचिया ठायीं, ठेविलें असे पाहीं,
याबोला आन नाहीं, सत्य मानीं ॥ ६७२ ॥
आणि गुरुकुळीं लाजे, जो गुरुभक्ती उभजे,
विद्या घेऊनि माजे, गुरूसींचि जो ॥ ६७३ ॥
तयाचें नाम घेणें, तें वाचे शूद्रान्न होणें,
परी घडलें लक्षणें, बोलतां इयें ॥ ६७४ ॥
आता गुरुभक्तांचें नांव घेवों, तेणें वाचेसि प्रायश्चित देवों,
गुरुसेवका नांव पावों, सूर्यु जैसा ॥ ६७५ ॥
येतुलेनि पांगु पापाचा, निस्तरेल हे वाचा,
जो गुरुतल्पगाचा, नामीं आला ॥ ६७६ ॥
हा ठायवरी, तया नामाचें भय हरी,
मग म्हणे अवधारीं, आणिकें चिन्हें ॥ ६७७ ॥
तरि आंगें कर्में ढिला, जो मनें विकल्पें भरला,
अडवींचा अवगळला, कुहा जैसा ॥ ६७८ ॥
तया तोंडीं कांटिवडे, आंतु नुसधीं हाडें,
अशुचि तेणें पाडें, सबाह्य जो ॥ ६७९ ॥
जैसें पोटालागीं सुणें, उघडें झांकलें न म्हणे,
तैसें आपलें परावें नेणे, द्रव्यालागीं ॥ ६८० ॥
इया ग्रामसिंहाचिया ठायीं, जैसा मिळणी ठावो अठावो नाहीं,
तैसा स्त्रीविषयीं कांहीं, विचारीना ॥ ६८१ ॥
कर्माचा वेळु चुके, कां नित्य नैमित्तिक ठाके,
तें जया न दुखे, जीवामाजीं ॥ ६८२ ॥
पापी जो निसुगु, पुण्याविषयीं अतिनिलागु,
जयाचिया मनीं वेगु, विकल्पाचा ॥ ६८३ ॥
तो जाण निखिळा, अज्ञानाचा पुतळा,
जो बांधोनि असे डोळां, वित्ताशेतें ॥ ६८४ ॥
आणि स्वार्थें अळुमाळें, जो धैर्यापासोनि चळे,
जैसें तृणबीज ढळे, मुंगियेचेनी ॥ ६८५ ॥
पावो सूदलिया सवें, जैसें थिल्लर कालवे,
तैसा भयाचेनि नांवें, गजबजे जो ॥ ६८६ ॥
मनोरथांचिया धारसा, वाहणें जयाचिया मानसा,
पूरीं पडिला जैसा, दुधिया पाहीं ॥ ६८७ ॥
वायूचेनि सावायें, धू दिगंतरा जाये,
दुःखवार्ता होये, तसें जया ॥ ६८८ ॥
वाउधणाचिया परी, जो आश्रो कहींचि न धरी,
क्षेत्रीं तीर्थीं पुरीं, थारों नेणे ॥ ६८९ ॥
कां मातलिया सरडा, पुढती बुडुख पुढती शेंडा,
हिंडणवारा कोरडा, तैसा जया ॥ ६९० ॥
जैसा रोविल्याविणें, रांजणु थारों नेणे,
तैसा पडे तैं राहणें, एऱ्हवीं हिंडे ॥ ६९१ ॥
तयाच्या ठायीं उदंड, अज्ञान असे वितंड,
जो चांचल्यें भावंड, मर्कटाचें ॥ ६९२ ॥
आणि पैं गा धनुर्धरा, जयाचिया अंतरा,
नाहीं वोढावारा, संयमाचा ॥ ६९३ ॥
लेंडिये आला लोंढा, न मनी वाळुवेचा वरवंडा,
तैसा निषेधाचिया तोंडा, बिहेना जो ॥ ६९४ ॥
व्रतातें आड मोडी, स्वधर्मु पायें वोलांडी,
नियमाची आस तोडी, जयाची क्रिया ॥ ६९५ ॥
नाहीं पापाचा कंटाळा, नेणें पुण्याचा जिव्हाळा,
लाजेचा पेंडवळा, खाणोनि घाली ॥ ६९६ ॥
कुळेंसीं जो पाठमोरा, वेदाज्ञेसीं दुऱ्हा,
कृत्याकृत्यव्यापारा, निवाडु नेणे ॥ ६९७ ॥
वसू जैसा मोकाटु, वारा जैसा अफाटु,
फुटला जैसा पाटु, निर्जनीं ॥ ६९८ ॥
आंधळें हातिरूं मातलें, कां डोंगरीं जैसें पेटलें,
तैसें विषयीं सुटलें, चित्त जयाचें ॥ ६९९ ॥
पैं उबधडां काय न पडे, मोकाटु कोणां नातुडे,
ग्रामद्वारींचे आडें, नोलांडी कोण ॥ ७०० ॥
जैसें सत्रीं अन्न जालें, कीं सामान्या बीक आलें,
वाणसियेचें उभलें, कोण न रिगे ? ॥ ७०१ ॥
तैसें जयाचें अंतःकरण, तयाच्या ठायीं संपूर्ण,
अज्ञानाची जाण, ऋद्धि आहे ॥ ७०२ ॥
आणि विषयांची गोडी, जो जीतु मेला न संडी,
स्वर्गींही खावया जोडी, येथूनिची ॥ ७०३ ॥
जो अखंड भोगा जचे, जया व्यसन काम्यक्रियेचें,
मुख देखोनि विरक्ताचें, सचैल करी ॥ ७०४ ॥
विषो शिणोनि जाये, परि न शिणे सावधु नोहे,
कुहीला हातीं खाये, कोढी जैसा ॥ ७०५ ॥
खरी टेंकों नेदी उडे, लातौनि फोडी नाकाडें,
तऱ्ही जेवीं न काढे, माघौता खरु ॥ ७०६ ॥
तैसा जो विषयांलागीं, उडी घाली जळतिये आगीं,
व्यसनाची आंगीं, लेणीं मिरवी ॥ ७०७ ॥
फुटोनि पडे तंव, मृग वाढवी हांव,
परी न म्हणे ते माव, रोहिणीची ॥ ७०८ ॥
तैसा जन्मोनि मृत्यूवरी, विषयीं त्रासितां बहुतीं परीं,
तऱ्ही त्रासु नेघे धरी, अधिक प्रेम ॥ ७०९ ॥
पहिलिये बाळदशे, आई बा हेंचि पिसें,
तें सरे मग स्त्रीमांसें, भुलोनि ठाके ॥ ७१० ॥
मग स्त्री भोगितां थावों, वृद्धाप्य लागे येवों,
तेव्हां तोचि प्रेमभावो, बाळकांसि आणी ॥ ७११ ॥
आंधळें व्यालें जैसें, तैसा बाळें परिवसे,
परि जीवें मरे तों न त्रासे, विषयांसि जो ॥ ७१२ ॥
जाण तयाच्या ठायीं, अज्ञानासि पारु नाहीं,
आतां आणीक कांहीं, चिन्हें सांगों ॥ ७१३ ॥
तरि देह हाचि आत्मा, ऐसेया जो मनोधर्मा,
वळघोनियां कर्मा, आरंभु करी ॥ ७१४ ॥
आणि उणें कां पुरें, जें जें कांहीं आचरे,
तयाचेनि आविष्करें, कुंथों लागे ॥ ७१५ ॥
डोईये ठेविलेनि भोजें, देवलविसें जेवीं फुंजे,
तैसा विद्यावयसा माजे, उताणा चाले ॥ ७१६ ॥
म्हणे मीचि एकु आथी, माझ्यांचि घरीं संपत्ती,
माझी आचरती रीती, कोणा आहे ॥ ७१७ ॥
नाहीं माझेनि पाडें वाडु, मी सर्वज्ञ एकचि रूढु,
ऐसा गर्वतुष्टीगंडु, घेऊनि ठाके ॥ ७१८ ॥
व्याधि लागलिया माणुसा, नयेचि भोग दाऊं जैसा,
निकें न साहे जो तैसा, पुढिलांचें ॥ ७१९ ॥
पैं गुण तेतुला खाय, स्नेह कीं जाळितु जाय,
जेथ ठेविजे तेथ होय, मसी{ऐ}सें ॥ ७२० ॥
जीवनें शिंपिला तिडपिडी, विजिला प्राण सांडीं,
लागला तरी काडी, उरों नेदी ॥ ७२१ ॥
आळुमाळ प्रकाशु करी, तेतुलेनीच उबारा धरी,
तैसिया दीपाचि परी, सुविद्यु जो ॥ ७२२ ॥
औषधाचेनि नांवें अमृतें, जैसा नवज्वरु आंबुथे,
कां विषचि होऊनि परतें, सर्पा दूध ॥ ७२३ ॥
तैसा सद्गुणीं मत्सरु, व्युत्पत्ती अहंकारु,
तपोज्ञानें अपारु, ताठा चढे ॥ ७२४ ॥
अंत्यु राणिवे बैसविला, आरें धारणु गिळिला,
तैसा गर्वें फुगला, देखसी जो ॥ ७२५ ॥
जो लाटणें ऐसा न लवे, पाथरु तेवीं न द्रवे,
गुणियासि नागवे, फोडसें जैसें ॥ ७२६ ॥
किंबहुना तयापाशी, अज्ञान आहे वाढीसीं,
हें निकरें गा तुजसीं, बोलत असों ॥ ७२७ ॥
आणीकही धनंजया, जो गृहदेह सामग्रिया,
न देखे कालचेया, जन्मातें गा ॥ ७२८ ॥
कृतघ्ना उपकारु केला, कां चोरा व्यवहारु दिधला,
निसुगु स्तविला, विसरे जैसा ॥ ७२९ ॥
वोढाळितां लाविलें, तें तैसेंच कान पूंस वोलें,
कीं पुढती वोढाळुं आलें, सुणें जैसें ॥ ७३० ॥
बेडूक सापाचिया तोंडीं, जातसे सबुडबुडीं,
तो मक्षिकांचिया कोडीं, स्मरेना कांहीं ? ॥ ७३१ ॥
तैसीं नवही द्वारें स्रवती, आंगीं देहाची लुती जिती,
जेणें जाली तें चित्तीं, सलेना जया ॥ ७३२ ॥
मातेच्या उदरकुहरीं, पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं,
जठरीं नवमासवरी, उकडला जो ॥ ७३३ ॥
तें गर्भींची जे व्यथा, कां जें जालें उपजतां,
तें कांहींचि सर्वथा, नाठवी जो ॥ ७३४ ॥
मलमूत्रपंकीं, जे लोळतें बाळ अंकीं,
तें देखोनि जो न थुंकीं, त्रासु नेघे ॥ ७३५ ॥
कालचि ना जन्म गेलें, पाहेचि पुढती आलें,
ऐसें हें कांहीं वाटलें, नाहीं जया ॥ ७३६ ॥
आणि पैं तयाची परी, जीविताची फरारी,
देखोनि जो न करी, मृत्युचिंता ॥ ७३७ ॥
जिणेयाचेनि विश्वासें, मृत्यु एक एथ असे,
हें जयाचेनि मानसें, मानिजेना ॥ ७३८ ॥
अल्पोदकींचा मासा, हें नाटे ऐसिया आशा,
न वचेचि कां जैसा, अगाध डोहां ॥ ७३९ ॥
कां गोरीचिया भुली, मृग व्याधा दृष्टी न घाली,
गळु न पाहतां गिळिली, उंडी मीनें ॥ ७४० ॥
दीपाचिया झगमगा, जाळील हें पतंगा,
नेणवेचि पैं गा, जयापरी ॥ ७४१ ॥
गव्हारु निद्रासुखें, घर जळत असे तें न देखे,
नेणतां जेंवी विखें, रांधिलें अन्न ॥ ७४२ ॥
तैसा जीविताचेनि मिषें, हा मृत्युचि आला असे,
हें नेणेचि राजसें, सुखें जो गा ॥ ७४३ ॥
शरीरींचीं वाढी, अहोरात्रांची जोडी,
विषयसुखप्रौढी, साचचि मानी ॥ ७४४ ॥
परी बापुडा ऐसें नेणे, जें वेश्येचें सर्वस्व देणें,
तेंचि तें नागवणें, रूप एथ ॥ ७४५ ॥
संवचोराचें साजणें, तेंचि तें प्राण घेणें,
लेपा स्नपन करणें, तोचि नाशु ॥ ७४६ ॥
पांडुरोगें आंग सुटलें, तें तयाचि नांवे खुंटलें,
तैसें नेणें भुललें, आहारनिद्रा ॥ ७४७ ॥
सन्मुख शूला, धांवतया पायें चपळा,
प्रतिपदीं ये जवळा, मृत्यु जेवीं ॥ ७४८ ॥
तेवीं देहा जंव जंव वाढु, जंव जंव दिवसांचा पवाडु,
जंव जंव सुरवाडु, भोगांचा या ॥ ७४९ ॥
तंव तंव अधिकाधिकें, मरण आयुष्यातें जिंके,
मीठ जेवीं उदकें, घांसिजत असे ॥ ७५० ॥
तैसें जीवित्व जाये, तयास्तव काळु पाहे,
हें हातोहातींचें नव्हे, ठाउकें जया ॥ ७५१ ॥
किंबहुना पांडवा, हा आंगींचा मृत्यु नीच नवा,
न देखे जो मावा। विषयांचिया ॥ ७५२ ॥
तो अज्ञानदेशींचा रावो, या बोला महाबाहो।
न पडे गा ठावो, आणिकांचा ॥ ७५३ ॥
पैं जीविताचेनि तोखें, जैसा कां मृत्यु न देखे,
तैसाचि तारुण्ये पोखें, जरा न गणी ॥ ७५४ ॥
कडाडीं लोटला गाडा, कां शिखरौनि सुटला धोंडा,
तैसा न देखे जो पुढां, वार्धक्य आहे ॥ ७५५ ॥
कां आडवोहळा पाणी आलें, कां जैसे म्हैसयाचें झुंज मातलें,
तैसें तारुण्याचे चढलें, भुररें जया ॥ ७५६ ॥
पुष्टि लागे विघरों, कांति पाहे निसरों,
मस्तक आदरीं शिरों-, भागीं कंप ॥ ७५७ ॥
दाढी साउळ धरी, मान हालौनि वारी,
तरी जो करी, मायेचा पैसु ॥ ७५८ ॥
पुढील उरीं आदळे, तंव न देखे जेवीं आंधळें,
कां डोळ्यावरलें निगळे, आळशी तोषें ॥ ७५९ ॥
तैसें तारुण्य आजिचें, भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें,
न देखे तोचि साचें, अज्ञानु गा ॥ ७६० ॥
देखे अक्षमें कुब्जें, कीं विटावूं लागे फुंजें,
परी न म्हणे पाहे माझें, ऐसेंचि भवे ॥ ७६१ ॥
आणि आंगीं वृद्धाप्यतेची, संज्ञा ये मरणाची,
परी जया तारुण्याची, भुली न फिटे ॥ ७६२ ॥
तो अज्ञानाचें घर, हें साचचि घे उत्तर,
तेवींचि परियेसीं थोर, चिन्हें आणिक ॥ ७६३ ॥
तरि वाघाचिये अडवे, एक वेळ आला चरोनि दैवें,
तेणें विश्वासें पुढती धांवे, वसू जैसा ॥ ७६४ ॥
कां सर्पघराआंतु, अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु,
येतुलियासाठीं निश्चितु, नास्तिकु होय ॥ ७६५ ॥
तैसेनि अवचटें हें, एकदोनी वेळां लाहे,
एथ रोग एक आहे, हें मानीना जो ॥ ७६६ ॥
वैरिया नीद आली, आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं,
हें मानी तो सपिली, मुकला जेवीं ॥ ७६७ ॥
तैसी आहारनिद्रेची उजरी, रोग निवांतु जोंवरी,
तंव जो न करी, व्याधी चिंता ॥ ७६८ ॥
आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें, संपत्ति जंव जंव फळे,
तेणें रजें डोळे, जाती जयाचे ॥ ७६९ ॥
सवेंचि वियोगु पडैल, विळौनी विपत्ति येईल,
हें दुःख पुढील, देखेना जो ॥ ७७० ॥
तो अज्ञान गा पांडवा, आणि तोही तोचि जाणावा,
जो इंद्रियें अव्हासवा, चारी एथ ॥ ७७१ ॥
वयसेचेनि उवायें, संपत्तीचेनि सावायें,
सेव्यासेव्य जाये, सरकटितु ॥ ७७२ ॥
न करावें तें करी, असंभाव्य मनीं धरी,
चिंतू नये तें विचारी, जयाची मती ॥ ७७३ ॥
रिघे जेथ न रिघावें, मागे जें न घ्यावें,
स्पर्शे जेथ न लागावें, आंग मन ॥ ७७४ ॥
न जावें तेथ जाये, न पाहावें तें जो पाहे,
न खावें तें खाये, तेवींचि तोषे ॥ ७७५ ॥
न धरावा तो संगु, न लागावें तेथ लागु,
नाचरावा तो मार्गु, आचरे जो ॥ ७७६ ॥
नायकावें तें आइके, न बोलावें तें बके,
परी दोष होतील हें न देखे, प्रवर्ततां ॥ ७७७ ॥
आंगा मनासि रुचावें, येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें,
जो करणेयाचेनि नांवें, भलतेंचि करी ॥ ७७८ ॥
परि पाप मज होईल, कां नरकयातना येईल,
हें कांहींचि पुढील, देखेना जो ॥ ७७९ ॥
तयाचेनि आंगलगें, अज्ञान जगीं दाटुगें,
जें सज्ञानाही संगें, झोंबों सके ॥ ७८० ॥
परी असो हें आइक, अज्ञान चिन्हें आणिक,
जेणें तुज सम्यक्, जाणवे तें ॥ ७८१ ॥
तरी जयाची प्रीति पुरी, गुंतली देखसी घरीं,
नवगंधकेसरीं, भ्रमरी जैशी ॥ ७८२ ॥
साकरेचिया राशी, बैसली नुठे माशी,
तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशीं, जयाचें मन ॥ ७८३ ॥
ठेला बेडूक कुंडीं, मशक गुंतला शेंबुडीं,
जैसा ढोरु सबुडबुडीं, रुतला पंकीं ॥ ७८४ ॥
तैसें घरींहूनि निघणें, नाहीं जीवें मनें प्राणें,
जया साप होऊनि असणें, भाटीं तियें ॥ ७८५ ॥
प्रियोत्तमाचिया कंठीं, प्रमदा घे आटी,
तैशी जीवेंसी कोंपटी, धरूनि ठाके ॥ ७८६ ॥
मधुरसोद्देशें, मधुकर जचे जैसें,
गृहसंगोपन तैसें, करी जो गा ॥ ७८७ ॥
म्हातारपणीं जालें, मा आणिक एक विपाईलें,
तयाचें कां जेतुलें, मातापितरां ॥ ७८८ ॥
तेतुलेनि पाडें पार्था, घरीं जया प्रेम आस्था,
आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा, जाणेना जो ॥ ७८९ ॥
तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें, पडोनिया सर्वभावें,
कोण मी काय करावें, कांहीं नेणे ॥ ७९० ॥
महापुरुषाचें चित्त, जालिया वस्तुगत,
ठाके व्यवहारजात, जयापरी ॥ ७९१ ॥
हानि लाज न देखे, परापवादु नाइके,
जयाचीं इंद्रियें एकमुखें, स्त्रिया केलीं ॥ ७९२ ॥
चित्त आराधी स्त्रीयेचें, आणि तियेचेनि छंदें नाचे,
माकड गारुडियाचें, जैसें होय ॥ ७९३ ॥
आपणपेंही शिणवी, इष्टमित्र दुखवी,
मग कवडाचि वाढवी, लोभी जैसा ॥ ७९४ ॥
तैसा दानपुण्यें खांची, गोत्रकुटुंबा वंची,
परी गारी भरी स्त्रियेची, उणी हों नेदी ॥ ७९५ ॥
पूजिती दैवतें जोगावी, गुरूतें बोलें झकवी,
मायबापां दावी, निदारपण ॥ ७९६ ॥
स्त्रियेच्या तरी विखीं, भोगुसंपत्ती अनेकीं,
आणी वस्तु निकी, जे जे देखे ॥ ७९७ ॥
प्रेमाथिलेनि भक्तें, जैसेनि भजिजे कुळदैवतें,
तैसा एकाग्रचित्तें, स्त्री जो उपासी ॥ ७९८ ॥
साच आणि चोख, तें स्त्रियेसीचि अशेख,
येरांविषयीं जोगावणूक, तेही नाहीं ॥ ७९९ ॥
इयेतें हन कोणी देखैल, इयेसी वेखासें जाईल,
तरी युगचि बुडैल, ऐसें जया ॥ ८०० ॥
नायट्यांभेण, न मोडिजे नागांची आण,
तैसी पाळी उणखुण, स्त्रीयेची जो ॥ ८०१ ॥
किंबहुना धनंजया, स्त्रीचि सर्वस्व जया,
आणि तियेचिया जालिया-, लागीं प्रेम ॥ ८०२ ॥
आणिकही जें समस्त, तियेचें संपत्तिजात,
तें जीवाहूनि आप्त, मानी जो कां ॥ ८०३ ॥
तो अज्ञानासी मूळ, अज्ञाना त्याचेनि बळ,
हें असो केवळ, तेंचि रूप ॥ ८०४ ॥
आणि मातलिया सागरीं, मोकललिया तरी,
लाटांच्या येरझारीं, आंदोळे जेवीं ॥ ८०५ ॥
तेवीं प्रिय वस्तु पावे, आणि सुखें जो उंचावे,
तैसाचि अप्रियासवें, तळवटु घे ॥ ८०६ ॥
ऐसेनि जयाचे चित्तीं, वैषम्यसाम्याची वोखती,
वाहे तो महामती, अज्ञान गा ॥ ८०७ ॥
आणि माझ्या ठायीं भक्ती, फळालागीं जया आर्ती,
धनोद्देशें विरक्ती, नटणें जेवीं ॥ ८०८ ॥
नातरी कांताच्या मानसी, रिगोनि स्वैरिणी जैसी,
राहाटे जारेंसीं, जावयालागीं ॥ ८०९ ॥
तैसा मातें किरीटी, भजती गा पाउटी,
करूनि जो दिठी, विषो सूये ॥ ८१० ॥
आणि भजिन्नलियासवें, तो विषो जरी न पावे,
तरी सांडी म्हणे आघवें, टवाळ हें ॥ ८११ ॥
कुणबट कुळवाडी, तैसा आन आन देव मांडी,
आदिलाची परवडी, करी तया ॥ ८१२ ॥
तया गुरुमार्गा टेंकें, जयाचा सुगरवा देखे,
तरी तयाचा मंत्र शिके, येरु नेघे ॥ ८१३ ॥
प्राणिजातेंसीं निष्ठुरु, स्थावरीं बहु भरु,
तेवींचि नाहीं एकसरु, निर्वाहो जया ॥ ८१४ ॥
माझी मूर्ति निफजवी, ते घराचे कोनीं बैसवी,
आपण देवो देवी, यात्रे जाय ॥ ८१५ ॥
नित्य आराधन माझें, काजीं कुळदैवता भजे,
पर्वविशेषें कीजे, पूजा आना ॥ ८१६ ॥
माझें अधिष्ठान घरीं, आणि वोवसे आनाचे करी,
पितृकार्यावसरीं, पितरांचा होय ॥ ८१७ ॥
एकादशीच्या दिवशीं, जेतुला पाडु आम्हांसी,
तेतुलाचि नागांसी, पंचमीच्या दिवशीं ॥ ८१८ ॥
चौथ मोटकी पाहे, आणि गणेशाचाचि होये,
चावदसी म्हणे माये, तुझाचि वो दुर्गे ॥ ८१९ ॥
नित्य नैमित्तिकें कर्में सांडी, मग बैसे नवचंडी,
आदित्यवारीं वाढी, बहिरवां पात्रीं ॥ ८२० ॥
पाठीं सोमवार पावे, आणि बेलेंसी लिंगा धांवे,
ऐसा एकलाचि आघवे, जोगावी जो ॥ ८२१ ॥
ऐसा अखंड भजन करी, उगा नोहे क्षणभरी,
अवघेन गांवद्वारीं, अहेव जैसी ॥ ८२२ ॥
ऐसेनि जो भक्तु, देखसी सैरा धांवतु,
जाण अज्ञानाचा मूर्तु, अवतार तो ॥ ८२३ ॥
आणि एकांतें चोखटें, तपोवनें तीर्थे तटें,
देखोनि जो गा विटे, तोहि तोचि ॥ ८२४ ॥
जया जनपदीं सुख, गजबजेचें कवतिक,
वानूं आवडे लौकिक, तोहि तोची ॥ ८२५ ॥
आणि आत्मा गोचरु होये, ऐसी जे विद्या आहे,
ते आइकोनि डौर वाहे, विद्वांसु जो ॥ ८२६ ॥
उपनिषदांकडे न वचे, योगशास्त्र न रुचे,
अध्यात्मज्ञानीं जयाचें, मनचि नाहीं ॥ ८२७ ॥
आत्मचर्चा एकी आथी, ऐसिये बुद्धीची भिंती,
पाडूनि जयाची मती, वोढाळ जाहली ॥ ८२८ ॥
कर्मकांड तरी जाणे, मुखोद्गत पुराणें,
ज्योतिषीं तो म्हणे, तैसेंचि होय ॥ ८२९ ॥
शिल्पीं अति निपुण, सूपकर्मींही प्रवीण,
विधि आथर्वण, हातीं आथी ॥ ८३० ॥
कोकीं नाहीं ठेलें, भारत करी म्हणितलें,
आगम आफाविले, मूर्त होतीं ॥ ८३१ ॥
नीतिजात सुझे, वैद्यकही बुझे,
काव्यनाटकीं दुजें, चतुर नाहीं ॥ ८३२ ॥
स्मृतींची चर्चा, दंशु जाणे गारुडियाचा,
निघंटु प्रज्ञेचा, पाइकी करी ॥ ८३३ ॥
पैं व्याकरणीं चोखडा, तर्कीं अतिगाढा,
परी एक आत्मज्ञानीं फुडा, जात्यंधु जो ॥ ८३४ ॥
तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं, सिद्धांत निर्माणधात्री,
परी जळों तें मूळनक्षत्रीं, न पाहें गा ॥ ८३५ ॥
मोराआंगीं अशेषें, पिसें असतीं डोळसें,
परी एकली दृष्टि नसे, तैसें तें गा ॥ ८३६ ॥
जरी परमाणू{ए}वढें, संजीवनीमूळ जोडे,
तरी बहु काय गाडे, भरणें येरें ? ॥ ८३७ ॥
आयुष्येंवीण लक्षणें, सिसेंवीण अळंकरणें,
वोहरेंवीण वाधावणें, तो विटंबु गा ॥ ८३८ ॥
तैसें शास्त्रजात जाण, आघवेंचि अप्रमाण,
अध्यात्मज्ञानेंविण, एकलेनी ॥ ८३९ ॥
यालागीं अर्जुना पाहीं, अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं,
जया नित्यबोधु नाहीं, शास्त्रमूढा ॥ ८४० ॥
तया शरीर जें जालें, तें अज्ञानाचें बीं विरुढलें,
तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें, अज्ञानवेलीं ॥ ८४१ ॥
तो जें जें बोले, तें अज्ञानचि फुललें,
तयाचें पुण्य जें फळलें, तें अज्ञान गा ॥ ८४२ ॥
आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं, जेणें मानिलेंचि नाहीं,
तो ज्ञानार्थु न देखे काई, हें बोलावें असें ? ॥ ८४३ ॥
ऐलीचि थडी न पवतां, पळे जो माघौता,
तया पैलद्वीपींची वार्ता, काय होय ? ॥ ८४४ ॥
कां दारवंठाचि जयाचें, शीर रोंविलें खांचे,
तो केवीं परिवरींचें, ठेविलें देखे ? ॥ ८४५ ॥
तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया, अनोळख धनंजया,
तया ज्ञानार्थु देखावया, विषो काई ? ॥ ८४६ ॥
म्हणौनि आतां विशेषें, तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे,
हें सांगावें आंखेंलेखें, न लगे तुज ॥ ८४७ ॥
जेव्हां सगर्भे वाढिलें, तेव्हांचि पोटींचें धालें,
तैसें मागिलें पदें बोलिलें, तेंचि होय ॥ ८४८ ॥
वांचूनियां वेगळें, रूप करणें हें न मिळे,
जेवीं अवंतिलें आंधळें, तें दुजेनसीं ये ॥ ८४९ ॥
एवं इये उपरतीं, अज्ञानचिन्हें मागुतीं,
अमानित्वादि प्रभृती, वाखाणिलीं ॥ ८५० ॥
जे ज्ञानपदें अठरा, केलियां येरी मोहरां,
अज्ञान या आकारा, सहजें येती ॥ ८५१ ॥
मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें, ऐसें सांगितलें श्रीमुकुंदें,
ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें, तेंचि अज्ञान ॥ ८५२ ॥
म्हणौनि इया वाहणीं, केली म्यां उपलवणी,
वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी, फार कीजे ? ॥ ८५३ ॥
तैसें जी न बडबडीं, पदाची कोर न सांडी,
परी मूळध्वनींचिये वाढी, निमित्त जाहलों ॥ ८५४ ॥
तंव श्रोते म्हणती राहें, कें परिहारा ठावो आहे ?,
बिहिसी कां वायें, कविपोषका ? ॥ ८५५ ॥
तूतें श्रीमुरारी, म्हणितलें आम्ही प्रकट करीं,
जें अभिप्राय गव्हरीं, झांकिले आम्हीं ॥ ८५६ ॥
तें देवाचें मनोगत, दावित आहासी तूं मूर्त,
हेंही म्हणतां चित्त, दाटैल तुझें ॥ ८५७ ॥
म्हणौनि असो हें न बोलों, परि साविया गा तोषलों,
जे ज्ञानतरिये मेळविलों, श्रवण सुखाचिये ॥ ८५८ ॥
आतां इयावरी, जे तो श्रीहरी,
बोलिला तें करीं, कथन वेगां ॥ ८५९ ॥
इया संतवाक्यासरिसें, म्हणितलें निवृत्तिदासें,
जी अवधारा तरी ऐसें, बोलिलें देवें ॥ ८६० ॥
म्हणती तुवां पांडवा, हा चिन्हसमुच्चयो आघवा,
आयकिला तो जाणावा, अज्ञानभागु ॥ ८६१ ॥
इया अज्ञानविभागा, पाठी देऊनि पैं गा,
ज्ञानविखीं चांगा, दृढा होईजे ॥ ८६२ ॥
मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें, ज्ञेय भेटेल मनें,
तें जाणावया अर्जुनें, आस केली ॥ ८६३ ॥
तंव सर्वज्ञांचा रावो, म्हणे जाणौनि तयाचा भावो,
परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो, सांगों आतां ॥ ८६४ ॥
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा~मृतमश्नुते ॥
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२॥
तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें, वस्तूतें येणेंचि कारणें,
जें ज्ञानेंवांचूनि कवणें, उपायें नये ॥ ८६५ ॥
आणि जाणितलेयावरौतें, कांहींच करणें नाहीं जेथें,
जाणणेंचि तन्मयातें, आणी जयाचें ॥ ८६६ ॥
जें जाणितलेयासाठीं, संसार काढूनियां कांठीं,
जिरोनि जाइजे पोटीं, नित्यानंदाच्या ॥ ८६७ ॥
तें ज्ञेय गा ऐसें, आदि जया नसे,
परब्रह्म आपैसें, नाम जया ॥ ८६८ ॥
जें नाहीं म्हणों जाइजे, तंव विश्वाकारें देखिजे,
आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे, तरि हे माया ॥ ८६९ ॥
रूप वर्ण व्यक्ती, नाहीं दृश्य दृष्टा स्थिती,
तरी कोणें कैसें आथी, म्हणावें पां ॥ ८७० ॥
आणि साचचि जरी नाहीं, तरी महदादि कोणें ठाईं,
स्फुरत कैचें काई, तेणेंवीण असे ? ॥ ८७१ ॥
म्हणौनि आथी नाथी हे बोली, जें देखोनि मुकी जाहली,
विचारेंसीं मोडली, वाट जेथें ॥ ८७२ ॥
जैसी भांडघटशरावीं, तदाकारें असे पृथ्वी,
तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं, असे जे वस्तु ॥ ८७३ ॥
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतो~क्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३॥
आघवांचि देशीं काळीं, नव्हतां देशकाळांवेगळी,
जे क्रिया स्थूळास्थूळीं, तेचि हात जयाचे ॥ ८७४ ॥
तयातें याकारणें, विश्वबाहू ऐसें म्हणणें,
जें सर्वचि सर्वपणें, सर्वदा करी ॥ ८७५ ॥
आणि समस्तांही ठाया, एके काळीं धनंजया,
आलें असे म्हणौनि जया, विश्वांघ्रीनाम ॥ ८७६ ॥
पैं सवितया आंग डोळे, नाहींत वेगळे वेगळे,
तैसें सर्वद्रष्टे सकळें, स्वरूपें जें ॥ ८७७ ॥
म्हणौनि विश्वतश्चक्षु, हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु,
बोलावया दक्षु, जाहला वेदु ॥ ८७८ ॥
जें सर्वांचे शिरावरी, नित्य नांदे सर्वांपरी,
ऐसिये स्थितीवरी, विश्वमूर्धा म्हणिपे ॥ ८७९ ॥
पैं गा मूर्ति तेंचि मुख, हुताशना जैसें देख,
तैसें सर्वपणें अशेख, भोक्ते जे ॥ ८८० ॥
यालागीं तया पार्था, विश्वतोमुख हे व्यवस्था,
आली वाक्पथा, श्रुतीचिया ॥ ८८१ ॥
आणि वस्तुमात्रीं गगन, जैसें असे संलग्न,
तैसें शब्दजातीं कान, सर्वत्र जया ॥ ८८२ ॥
म्हणौनि आम्हीं तयातें, म्हणों सर्वत्र आइकतें,
एवं जें सर्वांतें, आवरूनि असे ॥ ८८३ ॥
एऱ्हवीं तरी महामती, विश्वतश्चक्षु इया श्रुती,
तयाचिया व्याप्ती, रूप केलें ॥ ८८४ ॥
वांचूनि हस्त नेत्र पाये, हें भाष तेथ कें आहे ?,
सर्व शून्याचा न साहे, निष्कर्षु जें ॥ ८८५ ॥
पैं कल्लोळातें कल्लोळें, ग्रसिजत असे ऐसें कळे,
परी ग्रसितें ग्रासावेगळें, असे काई ? ॥ ८८६ ॥
तैसें साचचि जें एक, तेथ कें व्याप्यव्यापक ?,
परी बोलावया नावेक, करावें लागे ॥ ८८७ ॥
पैं शून्य जैं दावावें जाहलें, तैं बिंदुलें एक पाहिजे केलें,
तैसें अद्वैत सांगावें बोलें, तैं द्वैत कीजे ॥ ८८८ ॥
एऱ्हवीं तरी पार्था, गुरुशिष्यसत्पथा,
आडळु पडे सर्वथा, बोल खुंटे ॥ ८८९ ॥
म्हणौनि गा श्रुती, द्वैतभावें अद्वैतीं,
निरूपणाची वाहती, वाट केली ॥ ८९० ॥
तेंचि आतां अवधारीं, इये नेत्रगोचरें आकारीं,
तें ज्ञेय जयापरी, व्यापक असे ॥ ८९१ ॥
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४॥
तरी तें गा किरीटी ऐसें, अवकाशीं आकाश जैसें,
पटीं पटु होऊनि असे, तंतु जेवीं ॥ ८९२ ॥
उदक होऊनि उदकीं, रसु जैसा अवलोकीं,
दीपपणें दीपकीं, तेज जैसें ॥ ८९३ ॥
कर्पूरत्वें कापुरीं, सौरभ्य असे जयापरी,
शरीर होऊनि शरीरीं, कर्म जेवीं ॥ ८९४ ॥
किंबहुना पांडवा, सोनेंचि सोनयाचा रवा,
तैसें जें या सर्वां, सर्वांगीं असे ॥ ८९५ ॥
परी रवेपणामाजिवडे, तंव रवा ऐसें आवडे,
वांचूनि सोनें सांगडें, सोनया जेवीं ॥ ८९६ ॥
पैं गा वोघुचि वांकुडा, परि पाणी उजू सुहाडा,
वन्हि आला लोखंडा, लोह नव्हे कीं ॥ ८९७ ॥
घटाकारें वेंटाळें, तेथ नभ गमे वाटोळें,
मठीं तरी चौफळें, आये दिसे ॥ ८९८ ॥
तरि ते अवकाश जैसें, नोहिजतीचि कां आकाशें,
जें विकार होऊनि तैसें, विकारी नोहे ॥ ८९९ ॥
मन मुख्य इंद्रियां, सत्त्वादि गुणां ययां-,
सारिखें ऐसें धनंजया, आवडे कीर ॥ ९०० ॥
पैं गुळाची गोडी, नोहे बांधया सांगडी,
तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं, नाहीं तेथ ॥ ९०१ ॥
अगा क्षीराचिये दशे, घृत क्षीराकारें असे,
परी क्षीरचि नोहे जैसें, कपिध्वजा ॥ ९०२ ॥
तैसें जें इये विकारीं, विकार नोहे अवधारीं,
पैं आकारा नाम भोंवरी, येर सोने तें सोनें ॥ ९०३ ॥
इया उघड मऱ्हाटिया, तें वेगळेपण धनंजया,
जाण गुण इंद्रियां-, पासोनियां ॥ ९०४ ॥
नामरूपसंबंधु, जातिक्रियाभेदु,
हा आकारासीच प्रवादु, वस्तूसि नाहीं ॥ ९०५ ॥
तें गुण नव्हे कहीं, गुणा तया संबंधु नाहीं,
परी तयाच्याचि ठायीं, आभासती ॥ ९०६ ॥
येतुलेयासाठीं, संभ्रांताच्या पोटीं,
ऐसें जाय किरीटी, जे हेंचि धरी ॥ ९०७ ॥
तरी तें गा धरणें ऐसें, अभ्रातें जेवीं आकाशें,
कां प्रतिवदन जैसें, आरसेनी ॥ ९०८ ॥
नातरी सूर्य प्रतिमंडल, जैसेनि धरी सलिल,
कां रश्मिकरीं मृगजळ, धरिजे जेवीं ॥ ९०९ ॥
तैसें गा संबंधेंवीण, यया सर्वांतें धरी निर्गुण,
परी तें वायां जाण, मिथ्यादृष्टी ॥ ९१० ॥
आणि यापरी निर्गुणें, गुणातें भोगणें,
रंका राज्य करणें, स्वप्नीं जैसें ॥ ९११ ॥
म्हणौनि गुणाचा संगु, अथवा गुणभोगु,
हा निर्गुणीं लागु, बोलों नये ॥ ९१२ ॥
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्षमत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५॥
जें चराचर भूतां-, माजीं असे पंडुसुता,
नाना वन्हीं उष्णता, अभेदें जैसी ॥ ९१३ ॥
तैसेनि अविनाशभावें, जें सूक्ष्मदशे आघवें,
व्यापूनि असे तें जाणावें, ज्ञेय एथ ॥ ९१४ ॥
जें एक आंतुबाहेरी, जें एक जवळ दुरी,
जें एकवांचूनि परी, दुजीं नाहीं ॥ ९१५ ॥
क्षीरसागरींची गोडी, माजीं बहु थडिये थोडी,
हें नाहीं तया परवडी, पूर्ण जें गा ॥ ९१६ ॥
स्वेदजादिप्रभृती, वेगळाल्यां भूतीं,
जयाचिये अनुस्यूतीं, खोमणें नाहीं ॥ ९१७ ॥
पैं श्रोते मुखटिळका, घटसहस्रा अनेकां-,
माजीं बिंबोनि चंद्रिका, न भेदे जेवीं ॥ ९१८ ॥
नाना लवणकणाचिये राशी, क्षारता एकचि जैसी,
कां कोडी एकीं ऊसीं, एकचि गोडी ॥ ९१९ ॥
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं।
भूतभर्तृ च तज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६॥
तैसें अनेकीं भूतजातीं, जें आहे एकी व्याप्ती,
विश्वकार्या सुमती, कारण जें गा ॥ ९२० ॥
म्हणौनि हा भूताकारु, जेथोनि तेंचि तया आधारु,
कल्लोळा सागरु, जियापरी ॥ ९२१ ॥
बाल्यादि तिन्हीं वयसीं, काया एकचि जैसी,
तैसें आदिस्थितिग्रासीं, अखंड जें ॥ ९२२ ॥
सायंप्रातर्मध्यान, होतां जातां दिनमान,
जैसें कां गगन, पालटेना ॥ ९२३ ॥
अगा सृष्टिवेळे प्रियोत्तमा, जया नांव म्हणती ब्रह्मा,
व्याप्ति जें विष्णुनामा, पात्र जाहलें ॥ ९२४ ॥
मग आकारु हा हारपे, तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे,
तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे, तैं जें शून्य ॥ ९२५ ॥
नभाचें शून्यत्व गिळून, गुणत्रयातें नुरऊन,
तें शून्य तें महाशून्य, श्रुतिवचनसंमत ॥ ९२६ ॥
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विस्ठितम् ॥ १७॥
जें अग्नीचें दीपन, जें चंद्राचें जीवन,
सूर्याचे नयन, देखती जेणें ॥ ९२७ ॥
जयाचेनि उजियेडें, तारांगण उभडें,
महातेज सुरवाडें, राहाटे जेणें ॥ ९२८ ॥
जें आदीची आदी, जें वृद्धीची वृद्धी,
बुद्धीची जे बुद्धी, जीवाचा जीवु ॥ ९२९ ॥
जें मनाचें मन, जें नेत्राचे नयन,
कानाचे कान, वाचेची वाचा ॥ ९३० ॥
जें प्राणाचा प्राण, जें गतीचे चरण,
क्रियेचें कर्तेपण, जयाचेनि ॥ ९३१ ॥
आकारु जेणें आकारे, विस्तारु जेणें विस्तारे,
संहारु जेणें संहारे, पंडुकुमरा ॥ ९३२ ॥
जें मेदिनीची मेदिनी, जें पाणी पिऊनि असे पाणी,
तेजा दिवेलावणी, जेणें तेजें ॥ ९३३ ॥
जें वायूचा श्वासोश्वासु, जें गगनाचा अवकाशु,
हें असो आघवाची आभासु, आभासे जेणें ॥ ९३४ ॥
किंबहुना पांडवा, जें आघवेंचि असे आघवा,
जेथ नाहीं रिगावा, द्वैतभावासी ॥ ९३५ ॥
जें देखिलियाचिसवें, दृश्य द्रष्टा हें आघवें,
एकवाट कालवे, सामरस्यें ॥ ९३६ ॥
मग तेंचि होय ज्ञान, ज्ञाता ज्ञेय हन,
ज्ञानें गमिजे स्थान, तेंहि तेंची ॥ ९३७ ॥
जैसें सरलियां लेख, आंख होती एक,
तैसें साध्यसाधनादिक, ऐक्यासि ये ॥ ९३८ ॥
अर्जुना जिये ठायीं, न सरे द्वैताची वही,
हें असो जें हृदयीं, सर्वांच्या असे ॥ ९३९ ॥
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८॥
एवं तुजपुढां, आदीं क्षेत्र सुहाडा,
दाविलें फाडोवाडां, विवंचुनी ॥ ९४० ॥
तैसेंचि क्षेत्रापाठीं, जैसेनि देखसी दिठी,
तें ज्ञानही किरीटी, सांगितलें ॥ ९४१ ॥
अज्ञानाही कौतुकें, रूप केलें निकें,
जंव आयणी तुझी टेंके, पुरे म्हणे ॥ ९४२ ॥
आणि आतां हें रोकडें, उपपत्तीचेनि पवाडें,
निरूपिलें उघडें, ज्ञेय पैं गा ॥ ९४३ ॥
हे आघवीच विवंचना, बुद्धी भरोनि अर्जुना,
मत्सिद्धिभावना, माझिया येती ॥ ९४४ ॥
देहादि परिग्रहीं, संन्यासु करूनियां जिहीं,
जीवु माझ्या ठाईं, वृत्तिकु केला ॥ ९४५ ॥
ते मातें किरीटी, हेंचि जाणौनियां शेवटीं,
आपणपयां साटोवाटीं, मीचि होती ॥ ९४६ ॥
मीचि होती परी, हे मुख्य गा अवधारीं,
सोहोपी सर्वांपरी, रचिलीं आम्हीं ॥ ९४७ ॥
कडां पायरी कीजे, निराळीं माचु बांधिजे,
अथावीं सुइजे, तरी जैसी ॥ ९४८ ॥
एऱ्हवीं अवघेंचि आत्मा, हें सांगों जरी वीरोत्तमा,
परी तुझिया मनोधर्मा, मिळेल ना ॥ ९४९ ॥
म्हणौनि एकचि संचलें, चतुर्धा आम्हीं केलें,
जें अदळपण देखिलें, तुझिये प्रज्ञे ॥ ९५० ॥
पैं बाळ जैं जेवविजे, तैं घांसु विसा ठायीं कीजे,
तैसें एकचि हेंचतुर्व्याजें, कथिलें आम्हीं ॥ ९५१ ॥
एक क्षेत्र एक ज्ञान, एक ज्ञेय एक अज्ञान,
हे भाग केले अवधान, जाणौनि तुझें ॥ ९५२ ॥
आणि ऐसेनही पार्था, जरी हा अभिप्रावो तुज हाता,
नये तरी हे व्यवस्था, एक वेळ सांगों ॥ ९५३ ॥
आतां चौठायीं न करूं, एकही म्हणौनि न सरूं,
आत्मानात्मया धरूं, सरिसा पाडु ॥ ९५४ ॥
परि तुवां येतुलें करावें, मागों तें आम्हां देआवें,
जे कानचि नांव ठेवावें, आपण पैं गा ॥ ९५५ ॥
या श्रीकृष्णाचिया बोला, पार्थु रोमांचितु जाहला,
तेथ देवो म्हणती भला, उचंबळेना ॥ ९५६ ॥
ऐसेनि तो येतां वेगु, धरूनि म्हणे श्रीरंगु,
प्रकृतिपुरुषविभागु, परिसें सांगों ॥ ९५७ ॥
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९॥
जया मार्गातें जगीं, सांख्य म्हणती योगी,
जयाचिये भाटिवेलागीं, मी कपिल जाहलों ॥ ९५८ ॥
तो आइक निर्दोखु, प्रकृतिपुरुषविवेकु,
म्हणे आदिपुरुखु, अर्जुनातें ॥ ९५९ ॥
तरी पुरुष अनादि आथी, आणि तैंचि लागोनि प्रकृति,
संसरिसी दिवोराती, दोनी जैसी ॥ ९६० ॥
कां रूप नोहे वायां, परी रूपा लागली छाया,
निकणु वाढे धनंजया, कणेंसीं कोंडा ॥ ९६१ ॥
तैसीं जाण जवटें, दोन्हीं इयें एकवटे,
प्रकृतिपुरुष प्रगटें, अनादिसिद्धें ॥ ९६२ ॥
पैं क्षेत्र येणें नांवें, जें सांगितलें आघवें,
तेंचि एथ जाणावें, प्रकृति हे गा ॥ ९६३ ॥
आणि क्षेत्रज्ञ ऐसें, जयातें म्हणितलें असे,
तो पुरुष हें अनारिसे, न बोलों घेईं ॥ ९६४ ॥
इयें आनानें नांवें, परी निरूप्य आन नोहे,
हें लक्षण न चुकावें, पुढतपुढती ॥ ९६५ ॥
तरी केवळ जे सत्ता, तो पुरुष गा पंडुसुता,
प्रकृतीतें समस्तां, क्रिया नाम ॥ ९६६ ॥
बुद्धि इंद्रियें अंतःकरण, इत्यादि विकारभरण,
आणि ते तिन्ही गुण, सत्त्वादिक ॥ ९६७ ॥
हा आघवाचि मेळावा, प्रकृती जाहला जाणावा,
हेचि हेतु संभवा, कर्माचिया ॥ ९६८ ॥
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २०॥
तेथ इच्छा आणि बुद्धि, घडवी अहंकारेंसीं आधीं,
मग तिया लाविती वेधीं, कारणाच्या ॥ ९६९ ॥
तेंचि कारण ठाकावया, जें सूत्र धरणें उपाया,
तया नांव धनंजया, कार्य पैं गा ॥ ९७० ॥
आणि इच्छा मदाच्या थावीं, लागली मनातें उठवी,
तें इंद्रियें राहाटवी, हें कर्तृत्व पैं गा ॥ ९७१ ॥
म्हणौनि तीन्ही या जाणा, कार्यकर्तृत्वकारणा,
प्रकृति मूळ हे राणा, सिद्धांचा म्हणे ॥ ९७२ ॥
एवं तिहींचेनि समवायें, प्रकृति कर्मरूप होये,
परी जया गुणा वाढे त्राये, त्याचि सारिखी ॥ ९७३ ॥
जें सत्त्वगुणें अधिष्ठिजे, तें सत्कर्म म्हणिजे,
रजोगुणें निफजे, मध्यम तें ॥ ९७४ ॥
जें कां केवळ तमें, होती जियें कर्में,
निषिद्धें अधमें, जाण तियें ॥ ९७५ ॥
ऐसेनि संतासंतें, कर्में प्रकृतीस्तव होतें,
तयापासोनि निर्वाळतें, सुखदुःख गा ॥ ९७६ ॥
असंतीं दुःख उपजे, सत्कर्मीं सुख निफजे,
तया दोहींचा बोलिजे, भोगु पुरुषा ॥ ९७७ ॥
सुखदुःखें जंववरी, निफजती साचोकारीं,
तंव प्रकृति उद्यमु करी, पुरुषु भोगी ॥ ९७८ ॥
प्रकृतिपुरुषांची कुळवाडी, सांगतां असंगडी,
जे आंबुली जोडी, आंबुला खाय ॥ ९७९ ॥
आंबुला आंबुलिये, संगती ना सोये,
कीं आंबुली जग विये, चोज ऐका ॥ ९८० ॥
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुंक्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुण संगोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१॥
जे अनंगु तो पेंधा, निकवडा नुसधा,
जीर्णु अतिवृद्धा-, पासोनि वृद्धु ॥ ९८१ ॥
तया आडनांव पुरुषु, एऱ्हवीं स्त्री ना नपुंसकु,
किंबहुना एकु, निश्चयो नाहीं ॥ ९८२ ॥
तो अचक्षु अश्रवणु, अहस्तु अचरणु,
रूप ना वर्णु, नाम आथी ॥ ९८३ ॥
अर्जुना कांहींचि जेथ नाहीं, तो प्रकृतीचा भर्ता पाहीं,
कीं भोगणें ऐसयाही, सुखदुःखांचें ॥ ९८४ ॥
तो तरी अकर्ता, उदासु अभोक्ता,
परी इया पतिव्रता, भोगविजे ॥ ९८५ ॥
जियेतें अळुमाळु, रूपागुणाचा चाळढाळु,
ते भलतैसाही खेळु, लेखा आणी ॥ ९८६ ॥
मा इये प्रकृती तंव, गुणमयी हेंचि नांव,
किंबहुना सावेव, गुण तेचि हे ॥ ९८७ ॥
हे प्रतिक्षणीं नीत्य नवी, रूपा गुणाचीच आघवी,
जडातेंही माजवी, इयेचा माजु ॥ ९८८ ॥
नामें इयें प्रसिद्धें, स्नेहो इया स्निग्धें,
इंद्रियें प्रबुद्धें, इयेचेनि ॥ ९८९ ॥
कायि मन हें नपुंसक, कीं ते भोगवी तिन्ही लोक,
ऐसें ऐसें अलौकिक, करणें इयेचें ॥ ९९० ॥
हे भ्रमाचे महाद्वीप, व्याप्तीचें रूप,
विकार उमप, इया केले ॥ ९९१ ॥
हे कामाची मांडवी, हे मोहवनींची माधवी,
इये प्रसिद्धचि दैवी, माया हे नाम ॥ ९९२ ॥
हे वाङ्मयाची वाढी, हे साकारपणाची जोडी,
प्रपंचाची धाडी, अभंग हे ॥ ९९३ ॥
कळा एथुनि जालिया, विद्या इयेच्या केलिया,
इच्छा ज्ञान क्रिया, वियाली हे ॥ ९९४ ॥
हे नादाची टांकसाळ, हे चमत्काराचें वेळाउळ,
किंबहुना सकळ, खेळु इयेचा ॥ ९९५ ॥
जे उत्पत्ति प्रलयो होत, ते इयेचे सायंप्रात,
हें असो अद्भुत, मोहन हे ॥ ९९६ ॥
हे अद्वयाचें दुसरें, हे निःसंगाचें सोयरे,
निराळेंसि घरें, नांदत असे ॥ ९९७ ॥
इयेतें येतुलावरी, सौभाग्यव्याप्तीची थोरी,
म्हणौनि तया आवरी, अनावरातें ॥ ९९८ ॥
तयाच्या तंव ठायीं, निपटूनि कांहींचि नाहीं,
कीं तया आघवेहीं, आपणचि होय ॥ ९९९ ॥
तया स्वयंभाची संभूती, तया अमूर्ताची मूर्ती,
आपण होय स्थिती, ठावो तया ॥ १००० ॥
तया अनार्ताची आर्ती, तया पूर्णाची तृप्ती,
तया अकुळाची जाती-, गोत होय ॥ १००१ ॥
तया अचर्चाचें चिन्ह, तया अपाराचें मान,
तया अमनस्काचें मन, बुद्धीही होय ॥ १००२ ॥
तया निराकाराचा आकारु, तया निर्व्यापाराचा व्यापारु,
निरहंकाराचा अहंकारु, होऊनि ठाके ॥ १००३ ॥
तया अनामाचें नाम, तया अजाचें जन्म,
आपण होय कर्म-, क्रिया तया ॥ १००४ ॥
तया निर्गुणाचे गुण, तया अचरणाचे चरण,
तया अश्रवणाचे श्रवण, अचक्षूचे चक्षु ॥ १००५ ॥
तया भावातीताचे भाव, तया निरवयवाचे अवयव,
किंबहुना होय सर्व, पुरुषाचें हे ॥ १००६ ॥
ऐसेनि इया प्रकृती, आपुलिया सर्व व्याप्ती,
तया अविकारातें विकृती-, माजीं कीजे ॥ १००७ ॥
तेथ पुरुषत्व जें असे, तें ये इये प्रकृतिदशे,
चंद्रमा अंवसे, पडिला जैसा ॥ १००८ ॥
विदळ बहु चोखा, मीनलिया वाला एका,
कसु होय पांचका, जयापरी ॥ १००९ ॥
कां साधूतें गोंधळी, संचारोनि सुये मैळी,
नाना सुदिनाचा आभाळीं, दुर्दिनु कीजे ॥ १०१० ॥
जेवीं पय पशूच्या पोटीं, कां वन्हि जैसा काष्ठीं,
गुंडूनि घेतला पटीं, रत्नदीपु ॥ १०११ ॥
राजा पराधीनु जाहला, कां सिंहु रोगें रुंधला,
तैसा पुरुष प्रकृती आला, स्वतेजा मुके ॥ १०१२ ॥
जागता नरु सहसा, निद्रा पाडूनि जैसा,
स्वप्नींचिया सोसा, वश्यु कीजे ॥ १०१३ ॥
तैसें प्रकृति जालेपणें, पुरुषा गुण भोगणें,
उदास अंतुरीगुणें, आतुडे जेवीं ॥ १०१४ ॥
तैसें अजा नित्या होये, आंगीं जन्ममृत्यूचे घाये,
वाजती जैं लाहे, गुणसंगातें ॥ १०१५ ॥
परि तें ऐसें पंडुसुता, तातलें लोह पिटितां,
जेवीं वन्हीसीचि घाता, बोलती तया ॥ १०१६ ॥
कां आंदोळलिया उदक, प्रतिभा होय अनेक,
तें नानात्व म्हणती लोक, चंद्रीं जेवीं ॥ १०१७ ॥
दर्पणाचिया जवळिका, दुजेपण जैसें ये मुखा,
कां कुंकुमें स्फटिका, लोहितत्व ये ॥ १०१८ ॥
तैसा गुणसंगमें, अजन्मा हा जन्मे,
पावतु ऐसा गमे, एऱ्हवीं नाहीं ॥ १०१९ ॥
अधमोत्तमा योनी, यासि ऐसिया मानी,
जैसा संन्यासी होय स्वप्नीं, अंत्यजादि जाती ॥ १०२० ॥
म्हणौनि केवळा पुरुषा, नाहीं होणें भोगणें देखा,
येथ गुणसंगुचि अशेखा-, लागीं मूळ ॥ १०२१ ॥
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२॥
हा प्रकृतिमाजीं उभा, परी जुई जैसा वोथंबा,
इया प्रकृति पृथ्वी नभा, तेतुला पाडु ॥ १०२२ ॥
प्रकृतिसरितेच्या तटीं, मेरु होय हा किरीटी,
माजीं बिंबे परी लोटीं, लोटों नेणे ॥ १०२३ ॥
प्रकृति होय जाये, हा तो असतुचि आहे,
म्हणौनि आब्रह्माचें होये, शासन हा ॥ १०२४ ॥
प्रकृति येणें जिये, याचिया सत्ता जग विये,
इयालागीं इये, वरयेतु हा ॥ १०२५ ॥
अनंतें काळें किरीटी, जिया मिळती इया सृष्टी,
तिया रिगती ययाच्या पोटीं, कल्पांतसमयीं ॥ १०२६ ॥
हा महद्ब्रह्मगोसावी, ब्रह्मगोळ लाघवी,
अपारपणें मवी, प्रपंचातें ॥ १०२७ ॥
पैं या देहामाझारीं, परमात्मा ऐसी जे परी,
बोलिजे तें अवधारीं, ययातेंचि ॥ १०२८ ॥
अगा प्रकृतिपरौता, एकु आथी पंडुसुता,
ऐसा प्रवादु तो तत्त्वता, पुरुषु हा पैं ॥ १०२९ ॥
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३॥
जो निखळपणें येणें, पुरुषा यया जाणे,
आणि गुणांचें करणें, प्रकृतीचें तें ॥ १०३० ॥
हें रूप हे छाया, पैल जळ हे माया,
ऐसा निवाडु धनंजया, जेवीं कीजे ॥ १०३१ ॥
तेणें पाडें अर्जुना, प्रकृतिपुरुषविवंचना,
जयाचिया मना, गोचर जाहली ॥ १०३२ ॥
तो शरीराचेनि मेळें, करूं कां कर्में सकळें,
परी आकाश धुई न मैळे, तैसा असे ॥ १०३३ ॥
आथिलेनि देहें, जो न घेपे देहमोहें,
देह गेलिया नोहे, पुनरपि तो ॥ १०३४ ॥
ऐसा तया एकु, प्रकृतिपुरुषविवेकु,
उपकारु अलौकिकु, करी पैं गा ॥ १०३५ ॥
परी हाचि अंतरीं, विवेक भानूचिया परी,
उदैजे तें अवधारीं, उपाय बहुत ॥ १०३६ ॥
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४॥
कोणी एकु सुभटा, विचाराचा आगिटां,
आत्मानात्मकिटा, पुटें देउनी ॥ १०३७ ॥
छत्तीसही वानी भेद, तोडोनियां निर्विवाद,
निवडिती शुद्ध, आपणपें ॥ १०३८ ॥
तया आपणपयाच्या पोटीं, आत्मध्यानाचिया दिठी,
देखती गा किरीटी, आपणपेंचि ॥ १०३९ ॥
आणिक पैं दैवबगें, चित्त देती सांख्ययोगें,
एक ते अंगलगें, कर्माचेनी ॥ १०४० ॥
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरंत्येव मृत्युं श्रुतिपरायणः ॥ २५॥
येणें येणें प्रकारें, निस्तरती साचोकारें,
हें भवा भेउरें, आघवेंचि ॥ १०४१ ॥
परी ते करिती ऐसें, अभिमानु दवडूनि देशें,
एकाचिया विश्वासें, टेंकती बोला ॥ १०४२ ॥
जे हिताहित देखती, हानि कणवा घेपती,
पुसोनि शिणु हरिती, देती सुख ॥ १०४३ ॥
तयांचेनि मुखें जें निघे, तेतुलें आदरें चांगें,
ऐकोनियां आंगें, मनें होती ॥ १०४४ ॥
तया ऐकणेयाचि नांवें, ठेविती गा आघवें,
तया अक्षरांसीं जीवें, लोण करिती ॥ १०४५ ॥
तेही अंतीं कपिध्वजा, इया मरणार्णवसमाजा-,
पासूनि निघती वोजा, गोमटिया ॥ १०४६ ॥
ऐसेसे हे उपाये, बहुवस एथें पाहें,
जाणावया होये, एकी वस्तु ॥ १०४७ ॥
आतां पुरे हे बहुत, पैं सर्वार्थाचें मथित,
सिद्धांतनवनीत, देऊं तुज ॥ १०४८ ॥
येतुलेनि पंडुसुता, अनुभव लाहाणा आयिता,
येर तंव तुज होतां, सायास नाहीं ॥ १०४९ ॥
म्हणौनि ते बुद्धि रचूं, मतवाद हे खांचूं,
सोलीव निर्वचूं, फलितार्थुची ॥ १०५० ॥
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजंगमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६॥
तरी क्षेत्रज्ञ येणें बोलें, तुज आपणपें जें दाविलें,
आणि क्षेत्रही सांगितलें, आघवें जें ॥ १०५१ ॥
तया येरयेरांच्या मेळीं, होईजे भूतीं सकळीं,
अनिलसंगें सलिलीं, कल्लोळ जैसे ॥ १०५२ ॥
कां तेजा आणि उखरा, भेटी जालिया वीरा,
मृगजळाचिया पूरा, रूप होय ॥ १०५३ ॥
नाना धाराधरधारीं, झळंबलिया वसुंधरी,
उठिजे जेवीं अंकुरीं, नानाविधीं ॥ १०५४ ॥
तैसें चराचर आघवें, जें कांहीं जीवु नावें,
तें तों उभययोगें संभवे, ऐसें जाण ॥ १०५५ ॥
इयालागीं अर्जुना, क्षेत्रज्ञा प्रधाना-,
पासूनि न होती भिन्ना, भूतव्यक्ती ॥ १०५६ ॥
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७॥
पैं पटत्व तंतु नव्हे, तरी तंतूसीचि तें आहे,
ऐसां खोलीं डोळां पाहें, ऐक्य हें गा ॥ १०५७ ॥
भूतें आघवींचि होती, एकाचीं एक आहाती,
परी तूं प्रतीती, यांची घे पां ॥ १०५८ ॥
यांचीं नामेंही आनानें, अनारिसीं वर्तनें,
वेषही सिनाने, आघवेयांचे ॥ १०५९ ॥
ऐसें देखोनि किरीटी, भेद सूसी हन पोटीं,
तरी जन्माचिया कोटी, न लाहसी निघों ॥ १०६० ॥
पैं नानाप्रयोजनशीळें, दीर्घें वक्रें वर्तुळें,
होती एकाचींच फळें, तुंबिणीयेचीं ॥ १०६१ ॥
होतु कां उजू वांकुडें, परी बोरीचे हें न मोडे,
तैसी भूतें अवघडें, परी वस्तु उजू ॥ १०६२ ॥
अंगारकणीं बहुवसीं, उष्णता समान जैशी,
तैसा नाना जीवराशीं, परेशु असे ॥ १०६३ ॥
गगनभरी धारा, परी पाणी एकचि वीरा,
तैसा या भूताकारा, सर्वांगीं तो ॥ १०६४ ॥
हें भूतग्राम विषम, परी वस्तू ते एथ सम,
घटमठीं व्योम, जिंयापरी ॥ १०६५ ॥
हा नाशतां भूताभासु, एथ आत्मा तो अविनाशु,
जैसा केयूरादिकीं कसु, सुवर्णाचा ॥ १०६६ ॥
एवं जीवधर्महीनु, जो जीवेंसीं अभिन्नु,
देख तो सुनयनु, ज्ञानियांमाजीं ॥ १०६७ ॥
ज्ञानाचा डोळा डोळसां-, माजीं डोळसु तो वीरेशा,
हे स्तुति नोहे बहुवसा, भाग्याचा तो ॥ १०६८ ॥
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८॥
जे गुणेंद्रिय धोकोटी, देह धातूंची त्रिकुटी,
पांचमेळावा वोखटी, दारुण हे ॥ १०६९ ॥
हें उघड पांचवेउली, पंचधां आगी लागली,
जीवपंचानना सांपडली, हरिणकुटी हे ॥ १०७० ॥
ऐसा असोनि इये शरीरीं, कोण नित्यबुद्धीची सुरी,
अनित्यभावाच्या उदरीं, दाटीचिना ॥ १०७१ ॥
परी इये देहीं असतां, जो नयेचि आपणया घाता,
आणि शेखीं पंडुसुता, तेथेंचि मिळे ॥ १०७२ ॥
जेथ योगज्ञानाचिया प्रौढी, वोलांडूनियां जन्मकोडी,
न निगों इया भाषा बुडी, देती योगी ॥ १०७३ ॥
जें आकाराचें पैल तीर, जें नादाची पैल मेर,
तुर्येचें माजघर, परब्रह्म जें ॥ १०७४ ॥
मोक्षासकट गती, जेथें येती विश्रांती,
गंगादि आपांपती, सरिता जेवीं ॥ १०७५ ॥
तें सुख येणेंचि देहें, पाय पाखाळणिया लाहे,
जो भूतवैषम्यें नोहे, विषमबुद्धी ॥ १०७६ ॥
दीपांचिया कोडी जैसें, एकचि तेज सरिसें,
तैसा जो असतुचि असे, सर्वत्र ईशु ॥ १०७७ ॥
ऐसेनि समत्वें पंडुसुता, जिये जो देखत साता,
तो मरण आणि जीविता, नागवे फुडा ॥ १०७८ ॥
म्हणौनि तो दैवागळा, वानीत असों वेळोवेळां,
जे साम्यसेजे डोळां, लागला तया ॥ १०७९ ॥
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानंअकर्तारं स पश्यति ॥ २९॥
आणि मनोबुद्धिप्रमुखें, कर्मेंद्रियें अशेखें,
करी प्रकृतीचि हें देखे, साच जो गा ॥ १०८० ॥
घरींचीं राहटती घरीं, घर कांहीं न करी,
अभ्र धांवे अंबरीं, अंबर तें उगें ॥ १०८१ ॥
तैसी प्रकृति आत्मप्रभा, खेळे गुणीं विविधारंभा,
येथ आत्मा तो वोथंबा, नेणे कोण ॥ १०८२ ॥
ऐसेनि येणें निवाडें, जयाच्या जीवीं उजिवडें,
अकर्तयातें फुडें, देखिलें तेणें ॥ १०८३ ॥
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३०॥
एऱ्हवीं तैंचि अर्जुना, होईजे ब्रह्मसंपन्ना,
जैं या भूताकृती भिन्ना, दिसती एकी ॥ १०८४ ॥
लहरी जैसिया जळीं, परमाणुकणिका स्थळीं,
रश्मीकरमंडळीं, सूर्याच्या जेवीं ? ॥ १०८५ ॥
नातरी देहीं अवेव, मनीं आघवेचि भाव,
विस्फुलिंग सावेव, वन्हीं एकीं ॥ १०८६ ॥
तैसे भूताकार एकाचे, हें दिठी रिगे जैं साचें,
तैंचि ब्रह्मसंपत्तीचें, तारूं लागे ॥ १०८७ ॥
मग जया तयाकडे, ब्रह्मेचि दिठी उघडे,
किंबहुना जोडे, अपार सुख ॥ १०८८ ॥
येतुलेनि तुज पार्था, प्रकृतिपुरुषव्यवस्था,
ठायें ठावो प्रतीतिपथा-, माजीं जाहली ? ॥ १०८९ ॥
अमृत जैसें ये चुळा, कां निधान देखिजे डोळां,
तेतुला जिव्हाळा, मानावा हा ॥ १०९० ॥
जी जाहलिये प्रतीती, घर बांधणें जें चित्तीं,
तें आतां ना सुभद्रापती, इयावरी ॥ १०९१ ॥
तरी एक दोन्ही ते बोल, बोलिजती सखोल,
देईं मनातें वोल, मग ते घेईं ॥ १०९२ ॥
ऐसें देवें म्हणितलें, मग बोलों आदरिलें,
तेथें अवधानाचेचि केलें, सर्वांग येरें ॥ १०९३ ॥
अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३१॥
तरी परमात्मा म्हणिपे, तो ऐसा जाण स्वरूपें,
जळीं जळें न लिंपे, सूर्यु जैसा ॥ १०९४ ॥
कां जे जळा आदीं पाठीं, तो असतुचि असे किरीटी,
माजीं बिंबे तें दृष्टी, आणिकांचिये ॥ १०९५ ॥
तैसा आत्मा देहीं, आथि म्हणिपे हें कांहीं,
साचें तरी नाहीं, तो जेथिंचा तेथें ॥ १०९६ ॥
आरिसां मुख जैसें, बिंबलिया नाम असे,
देहीं वसणें तैसें, आत्मतत्त्वा ॥ १०९७ ॥
तया देहा म्हणती भेटी, हे सपायी निर्जीव गोठी,
वारिया वाळुवे गांठी, केंही आहे ? ॥ १०९८ ॥
आगी आणि कापुसा, दोरा सुवावा कैसा,
केउता सांदा आकाशा, पाषाणेंसी ? ॥ १०९९ ॥
एक निघे पूर्वेकडे, एक तें पश्चिमेकडे,
तिये भेटीचेनि पाडें, संबंधु हा ॥ ११०० ॥
उजियेडा आणि अंधारेया, जो पाडु मृता उभेयां,
तोचि गा आत्मया, देहा जाण ॥ ११०१ ॥
रात्री आणि दिवसा, कनका आणि कापुसा,
अपाडु कां जैसा, तैसाचि यासी ॥ ११०२ ॥
देह तंव पांचांचें जालें, हें कर्माचें गुणीं गुंथले,
भंवतसे चाकीं सूदलें, जन्ममृत्यूच्या ॥ ११०३ ॥
हें काळानळाच्या तोंडीं, घातली लोणियाची उंडी,
माशी पांखु पाखडी, तंव हें सरे ॥ ११०४ ॥
हें विपायें आगींत पडे, तरी भस्म होऊनि उडे,
जाहलें श्वाना वरपडें, तरी ते विष्ठा ॥ ११०५ ॥
या चुके दोहीं काजा, तरी होय कृमींचा पुंजा,
हा परिणामु कपिध्वजा, कश्मलु गा ॥ ११०६ ॥
या देहाची हे दशा, आणि आत्मा तो एथ ऐसा,
पैं नित्य सिद्ध आपैसा, अनादिपणें ॥ ११०७ ॥
सकळु ना निष्कळु, अक्रियु ना क्रियाशीळु,
कृश ना स्थुळु, निर्गुणपणें ॥ ११०८ ॥
आभासु ना निराभासु, प्रकाशु ना अप्रकाशु,
अल्प ना बहुवसु, अरूपपणें ॥ ११०९ ॥
रिता ना भरितु, रहितु ना सहितु,
मूर्तु ना अमूर्तु, शून्यपणें ॥ १११० ॥
आनंदु ना निरानंदु, एक ना विविधु,
मुक्त ना बद्धु, आत्मपणें ॥ ११११ ॥
येतुला ना तेतुला, आइता ना रचिला,
बोलता ना उगला, अलक्शपणें ॥ १११२ ॥
सृष्टीच्या होणा न रचे, सर्वसंहारें न वेंचे,
आथी नाथी या दोहींचें, पंचत्व तो ॥ १११३ ॥
मवे ना चर्चे, वाढे ना खांचे,
विटे ना वेंचे, अव्ययपणें ॥ १११४ ॥
एवं रूप पैं आत्मा, देहीं जें म्हणती प्रियोत्तमा,
तें मठाकारें व्योमा, नाम जैसें ॥ १११५ ॥
तैसें तयाचिये अनुस्यूती, होती जाती देहाकृती,
तो घे ना सांडी सुमती, जैसा तैसा ॥ १११६ ॥
अहोरात्रें जैशी, येती जाती आकाशीं,
आत्मसत्तें तैसीं, देहें जाण ॥ १११७ ॥
म्हणौनि इयें शरीरीं, कांहीं करवीं ना करी,
आयताही व्यापारीं, सज्ज न होय ॥ १११८ ॥
यालागीं स्वरूपें, उणा पुरा न घेपे,
हें असो तो न लिंपे, देहीं देहा ॥ १११९ ॥
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ ३२॥
अगा आकाश कें नाहीं ?, हें न रिघेचि कवणे ठायीं ?,
परी कायिसेनि कहीं, गादिजेना ॥ ११२० ॥
तैसा सर्वत्र सर्व देहीं, आत्मा असतुचि असे पाहीं,
संगदोषें एकेंही, लिप्त नोहे ॥ ११२१ ॥
पुढतपुढती एथें, हेंचि लक्षण निरुतें,
जे जाणावें क्षेत्रज्ञातें, क्षेत्रविहीना ॥ ११२२ ॥
संसर्गें चेष्टिजे लोहें, परी लोह भ्रामकु नोहे,
क्षेत्रक्षेत्रज्ञां आहे, तेतुला पाडु ॥ ११२३ ॥
दीपकाची अर्ची, राहाटी वाहे घरींची,
परी वेगळीक कोडीची, दीपा आणि घरा ॥ ११२४ ॥
पैं काष्ठाच्या पोटीं, वन्हि असे किरीटी,
परी काष्ठ नोहे या दृष्टी, पाहिजे हा ॥ ११२५ ॥
अपाडु नभा आभाळा, रवि आणि मृगजळा,
तैसाचि हाही डोळां, देखसी जरी ॥ ११२६ ॥
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३॥
हें आघवेंचि असो एकु, गगनौनि जैसा अर्कु,
प्रगटवी लोकु, नांवें नांवें ॥ ११२७ ॥
एथ क्षेत्रज्ञु तो ऐसा, प्रकाशकु क्षेत्राभासा,
यावरुतें हें न पुसा, शंका नेघा ॥ ११२८ ॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगोनाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
शब्दतत्त्वसारज्ञा, पैं देखणें तेचि प्रज्ञा,
जे क्षेत्रा क्षेत्रज्ञा, अपाडु देखे ॥ ११२९ ॥
इया दोहींचें अंतर, देखावया चतुर,
ज्ञानियांचे द्वार, आराधिती ॥ ११३० ॥
याचिलागीं सुमती, जोडिती शांतिसंपत्ती,
शास्त्रांचीं दुभतीं, पोसिती घरीं ॥ ११३१ ॥
योगाचिया आकाशा, वळघिजे येवढाचि धिंवसा,
याचियाचि आशा, पुरुषासि गा ॥ ११३२ ॥
शरीरादि समस्त, मानिताति तृणवत,
जीवें संतांचे होत, वाहणधरु ॥ ११३३ ॥
ऐसैसियापरी, ज्ञानाचिया भरोवरी,
करूनियां अंतरीं, निरुतें होती ॥ ११३४ ॥
मग क्षेत्रक्षेत्रज्ञांचें, जें अंतर देखती साचें,
ज्ञानें उन्मेख तयांचें, वोवाळूं आम्ही ॥ ११३५ ॥
आणि महाभूतादिकीं, प्रभेदलीं अनेकीं,
पसरलीसे लटिकी, प्रकृति जे हे ॥ ११३६ ॥
जे शुकनळिकान्यायें, न लगती लागली आहे,
हें जैसें तैसें होये, ठाउवें जयां ॥ ११३७ ॥
जैसी माळा ते माळा, ऐसीचि देखिजे डोळां,
सर्पबुद्धि टवाळा, उखी हौनी ॥ ११३८ ॥
कां शुक्ति ते शुक्ती, हे साच होय प्रतीती,
रुपेयाची भ्रांती, जाऊनियां ॥ ११३९ ॥
तैसी वेगळी वेगळेपणें, प्रकृति जे अंतःकरणें,
देखती ते मी म्हणें, ब्रह्म होती ॥ ११४० ॥
जें आकाशाहूनि वाड, जें अव्यक्ताची पैल कड,
जें भेटलिया अपाडा पाड, पडों नेदी ॥ ११४१ ॥
आकारु जेथ सरे, जीवत्व जेथ विरे,
द्वैत जेथ नुरे, अद्वय जें ॥ ११४२ ॥
तें परम तत्त्व पार्था, होती ते सर्वथा,
जे आत्मानात्मव्यवस्था-, राजहंसु ॥ ११४३ ॥
ऐसा हा जी आघवा, श्रीकृष्णें तया पांडवा,
उगाणा दिधला जीवा, जीवाचिया ॥ ११४४ ॥
येर कलशींचें येरीं, रिचविजे जयापरी,
आपणपें तया श्रीहरी, दिधलें तैसें ॥ ११४५ ॥
आणि कोणा देता कोण, तो नर तैसा नारायण,
वरी अर्जुनातें श्रीकृष्ण, हा मी म्हणे ॥ ११४६ ॥
परी असो तें नाथिलें, न पुसतां कां मी बोलें,
किंबहुना दिधलें, सर्वस्व देवें ॥ ११४७ ॥
कीं तो पार्थु जी मनीं, अझुनी तृप्ती न मनी,
अधिकाधिक उतान्ही, वाढवीतु असे ॥ ११४८ ॥
स्नेहाचिया भरोवरी, आंबुथिला दीपु घे थोरी,
चाड अर्जुना अंतरीं, परिसतां तैसी ॥ ११४९ ॥
तेथ सुगरिणी आणि उदारे, रसज्ञ आणि जेवणारे,
मिळती मग अवतरे, हातु जैसा ॥ ११५० ॥
तैसें जी होतसे देवा, तया अवधानाचिया लवलवा,
पाहतां व्याख्यान चढलें थांवा, चौगुणें वरी ॥ ११५१ ॥
सुवायें मेघु सांवरे, जैसा चंद्रें सिंधु भरे,
तैसा मातुला रसु आदरें, श्रोतयांचेनि ॥ ११५२ ॥
आतां आनंदमय आघवें, विश्व कीजेल देवें,
तें रायें परिसावें, संजयो म्हणे ॥ ११५३ ॥
एवं जे महाभारतीं, श्रीव्यासें आप्रांतमती,
भीष्मपर्वसंगतीं, म्हणितली कथा ॥ ११५४ ॥
तो कृष्णार्जुनसंवादु, नागरीं बोलीं विशदु,
सांगोनि दाऊं प्रबंधु, वोवियेचा ॥ ११५५ ॥
नुसधीचि शांतिकथा, आणिजेल कीर वाक्पथा,
जे शृंगाराच्या माथां, पाय ठेवी ॥ ११५६ ॥
दाऊं वेल्हाळे देशी नवी, जे साहित्यातें वोजावी,
अमृतातें चुकी ठेवी, गोडिसेंपणें ॥ ११५७ ॥
बोल वोल्हावतेनि गुणें, चंद्रासि घे उमाणे,
रसरंगीं भुलवणें, नादु लोपी ॥ ११५८ ॥
खेचरांचियाही मना, आणीन सात्त्विकाचा पान्हा,
श्रवणासवें सुमना, समाधि जोडे ॥ ११५९ ॥
तैसा वाग्विलास विस्तारू, गीतार्थेंसी विश्व भरूं,
आनंदाचें आवारूं, मांडूं जगा ॥ ११६० ॥
फिटो विवेकाची वाणी, हो कानामनाची जिणी,
देखो आवडे तो खाणी, ब्रह्मविद्येची ॥ ११६१ ॥
दिसो परतत्त्व डोळां, पाहो सुखाचा सोहळा,
रिघो महाबोध सुकाळा-, माजीं विश्व ॥ ११६२ ॥
हें निफजेल आतां आघवें, ऐसें बोलिजेल बरवें,
जें अधिष्ठिला असें परमदेवें, श्रीनिवृत्तीं मी ॥ ११६३ ॥
म्हणौनि अक्षरीं सुभेदीं, उपमा श्लोक कोंदाकोंदी,
झाडा देईन प्रतिपदीं, ग्रंथार्थासी ॥ ११६४ ॥
हा ठावोवरी मातें, पुरतया सारस्वतें,
केलें असे श्रीमंतें, श्रीगुरुरायें ॥ ११६५ ॥
तेणें जी कृपासावायें, मी बोलें तेतुलें सामाये,
आणि तुमचिये सभे लाहें, गीता म्हणों ॥ ११६६ ॥
वरी तुम्हा संतांचे पाये, आजि मी लाधलों आहें,
म्हणौनि जी नोहे, अटकु काहीं ॥ ११६७ ॥
प्रभु काश्मिरीं मुकें, नुपजे हें काय कौतुकें,
नाहीं उणीं सामुद्रिकें, लक्ष्मीयेसी ॥ ११६८ ॥
तैसी तुम्हां संतांपासीं, अज्ञानाची गोठी कायसी,
यालागीं नवरसीं, वरुषेन मी ॥ ११६९ ॥
किंबहुना आतां देवा, अवसरु मज देयावा,
ज्ञानदेव म्हणे बरवा, सांगेन ग्रंथु ॥ ११७० ॥
ज्ञानेश्वरी / अध्याय चौदावा : संत ज्ञानेश्वर
॥ ॐ श्री परमात्मने नमः ॥॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥
। अथ चतुर्दशोऽध्यायः - अध्याय चौदावा,।
। गुणत्रयविभागयोगः।
जय जय आचार्या, समस्तसुरवर्या,
प्रज्ञाप्रभातसूर्या, सुखोदया ॥ १ ॥
जय जय सर्व विसांवया, सोहंभावसुहावया,
नाना लोक हेलावया, समुद्रा तूं ॥ २ ॥
आइकें गा आर्तबंधू, निरंतरकारुण्यसिंधू,
विशदविद्यावधू-, वल्लभा जी ॥ ३ ॥
तू जयांप्रति लपसी, तया विश्व हें दाविसी,
प्रकट तैं करिसी, आघवेंचि तूं ॥ ४ ॥
कीं पुढिलाची दृष्टि चोरिजे, हा दृष्टिबंधु निफजे,
परी नवल लाघव तुझें, जें आपणपें चोरें ॥ ५ ॥
जी तूंचि तूं सर्वां यया, मा कोणा बोधु कोणा माया,
ऐसिया आपेंआप लाघविया, नमो तुज ॥ ६ ॥
जाणों जगीं आप वोलें, तें तुझिया बोला सुरस जालें,
तुझेनि क्षमत्व आलें, पृथ्वियेसी ॥ ७ ॥
रविचंद्रादि शुक्ती, उदो करिती त्रिजगतीं,
तें तुझिया दीप्ती, तेज तेजां ॥ ८ ॥
चळवळिजे अनिळें, तें दैविकेनि जी निजबळें,
नभ तुजमाजीं खेळे, लपीथपी ॥ ९ ॥
किंबहुना माया असोस, ज्ञान जी तुझेनि डोळस,
असो वानणें सायास, श्रुतीसि हे ॥ १० ॥
वेद वानूनि तंवचि चांग, जंव न दिसे तुझें आंग,
मग आम्हां तया मूग, एके पांती ॥ ११ ॥
जी एकार्णवाचे ठाईं, पाहतां थेंबाचा पाडु नाहीं,
मा महानदी काई, जाणिजती ॥ १२ ॥
कां उअदयलिया भास्वतु, चंद्र जैसा खद्योतु,
आम्हां श्रुति तुज आंतु, तो पाडु असे ॥ १३ ॥
आणि दुजया थांवो मोडे, जेथ परेशीं वैखरी बुडे,
तो तूं मा कोणें तोंडें, वानावासी ॥ १४ ॥
यालागीं आतां, स्तुति सांडूनि निवांता,
चरणीं ठेविजे माथा, हेंचि भलें ॥ १५ ॥
तरी तू जैसा आहासि तैसिया, नमो जी श्रीगुरुराया,
मज ग्रंथोद्यमु फळावया, वेव्हारा होईं ॥ १६ ॥
आतां कृपाभांडवल सोडीं, भरीं मति माझी पोतडी,
करीं ज्ञानपद्य जोडी, थोरा मातें ॥ १७ ॥
मग मी संसरेन तेणें, करीन संतांसी कर्णभूषणें,
लेववीन सुलक्षणें, विवेकाचीं ॥ १८ ॥
जी गीतार्थनिधान, काढू माझें मन,
सुयीं स्नेहांजन, आपलें तूं ॥ १९ ॥
हे वाक्सृष्टि एके वेळे, देखतु माझे बुद्धीचे डोळे,
तैसा उदैजो जो निर्मळें, कारुण्यबिंबें ॥ २० ॥
माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ, काव्यें होय सफळ,
तो वसंतु होय स्नेहाळ-, शिरोमणी ॥ २१ ॥
प्रमेय महापूरें, हे मतिगंगा ये थोरें,
तैसा वरिष उदारें, दिठीवेनी ॥ २२ ॥
अगा विश्वैकधामा, तुझा प्रसाद चंद्रमा,
करूं मज पूर्णिमा, स्फूर्तीची जी ॥ २३ ॥
जी अवलोकिलिया मातें, उन्मेषसागरीं भरितें,
वोसंडेल स्फूर्तीतें, रसवृत्तीचें ॥ २४ ॥
तंव संतोषोनि श्रीगुरुराजें, म्हणितलें विनतिव्याजें,
मांडिलें देखोनि दुजें, स्तवनमिषें ॥ २५ ॥
हें असो आतां वांजटा, तो ज्ञानार्थ करूनि गोमटा,
ग्रंथु दावीं उत्कंठा, भंगो नेदीं ॥ २६ ॥
हो कां जी स्वामी, हेंचि पाहत होतों मी,
जे श्रीमुखें म्हणा तुम्ही, ग्रंथु सांग ॥ २७ ॥
सहजें दुर्वेचा डिरु, आंगेंचि तंव अमरु,
वरी आला पूरु, पीयूषाचा ॥ २८ ॥
तरी आतां येणें प्रसादें, विन्यासें विदग्धें,
मूळशास्त्रपदें, वाखाणीन ॥ २९ ॥
परी जीवा आंतुलीकडे, जैसी संदेहाची डोणी बुडे,
ना श्रवणीं तरी चाडे, वाढी दिसे ॥ ३० ॥
तैसी बोली साचारी, अवतरो माझी माधुरी,
माले मागूनि घरीं, गुरुकृपेच्या ॥ ३१ ॥
तरी मागां त्रयोदशीं, अध्यायीं गोठी ऐसी,
श्रीकृष्ण अर्जुनेंसी, चावळले ॥ ३२ ॥
जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगें, होईजे येणें जगें,
आत्मा गुणसंगें, संसारिया ॥ ३३ ॥
आणि हाचि प्रकृतिगतु, सुखदुःख भोगीं हेतु,
अथवा गुणातीतु, केवळु हा ॥ ३४ ॥
तरी कैसा पां असंगा संगु, कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्ञायोगु,
सुखदुःखादि भोगु, केवीं तया ? ॥ ३५ ॥
गुण ते कैसे किती, बांधती कवणे रीती,
नातरी गुणातीतीं, चिन्हें काई ? ॥ ३६ ॥
एवं इया आघवेया, अर्था रूप करावया,
विषो एथ चौदाविया, अध्यायासी ॥ ३७ ॥
तरी तो आतां ऐसा, प्रस्तुत परियेसा,
अभिप्रायो विश्वेशा, वैकुंठाचा ॥ ३८ ॥
तो म्हणे गा अर्जुना, अवधानाची सर्व सेना,
मेळऊनि इया ज्ञाना, झोंबावें हो \! ॥ ३९ ॥
आम्हीं मागां तुज बहुतीं, दाविलें हें उपपत्ती,
तरी आझुनी प्रतीती-, कुशीं न निघे ॥ ४० ॥
श्रीभगवानुवाच।
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।
यद्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १॥
म्हणौनि गा पुढती, सांगिजैल तुजप्रती,
पर म्हण म्हणौनि श्रुतीं, डाहारिलें जें ॥ ४१ ॥
एऱ्हवीं ज्ञान हें आपुलें, परी पर ऐसेनि जालें,
जे आवडोनि घेतलें, भवस्वर्गादिक ॥ ४२ ॥
अगा याचि कारणें, हें उत्तम सर्वांपरी मी म्हणें,
जे वन्हि हें तृणें, येरें ज्ञानें ॥ ४३ ॥
जियें भवस्वर्गातें जाणती, यागचि चांग म्हणती,
पारखी फुडी आथी, भेदीं जया ॥ ४४ ॥
तियें आघवींचि ज्ञानें, केलीं येणें स्वप्नें,
जैशा वातोर्मी गगनें, गिळिजती अंतीं ॥ ४५ ॥
कां उदितें रश्मिराजें, लोपिलीं चंद्रादि तेजें,
नाना प्रळयांबुमाजें, नदी नद ॥ ४६ ॥
तैसें येणें पाहलेया, ज्ञानजात जाय लया,
म्हणौनियां धनंजया, उत्तम हें ॥ ४७ ॥
अनादि जे मुक्तता, आपुली असे पंडुसुता,
तो मोक्षु हातां येता, होय जेणें ॥ ४८ ॥
जयाचिया प्रतीती, विचारवीरीं समस्तीं,
नेदिजेचि संसृती, माथां उधऊं ॥ ४९ ॥
मनें मन घालूनि मागें, विश्रांति जालिया आंगें,
ते देहीं देहाजोगे, होतीचि ना ॥ ५० ॥
मग तें देहाचें बेळें, वोलांडूनि एकेचि वेळे,
संवतुकी कांटाळें, माझें जालें ॥ ५१ ॥
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ २॥
जे माझिया नित्यता, तेणें नित्य ते पंडुसुता,
परिपूर्ण पूर्णता, माझियाची ॥ ५२ ॥
मी जैसा अनंतानंदु, जैसाचि सत्यसिंधु,
तैसेचि ते भेदु, उरेचि ना ॥ ५३ ॥
जें मी जेवढें जैसें, तेंचि ते जाले तैसें,
घटभंगीं घटाकाशें, आकाश जेवीं ॥ ५४ ॥
नातरीं दीपमूळकीं, दीपशिखा अनेकीं,
मीनलिया अवलोकीं, होय जैसें ॥ ५५ ॥
अर्जुना तयापरी, सरली द्वैताची वारी,
नांदे नामार्थ एकाहारीं, मीतूंविण ॥ ५६ ॥
येणेंचि पैं कारणें, जैं पहिलें सृष्टीचें जुंपणें,
तेंही तया होणें, पडेचिना ॥ ५७ ॥
सृष्टीचिये सर्वादी, जयां देहाची नाहीं बांधी,
ते कैचें प्रळयावधी, निमतील पां ? ॥ ५८ ॥
म्हणौनि जन्मक्षयां-, अतीत ते धनंजया,
मी जालें ज्ञाना इया, अनुसरोनी ॥ ५९ ॥
ऐसी ज्ञानाची वाढी, वानिली देवें आवडी,
तेवींचि पार्थाही गोडी, लावावया ॥ ६० ॥
तंव तया जालें आन, सर्वांगीं निघाले कान,
सणई अवधान, आतला पां ॥ ६१ ॥
आतां देवाचिया ऐसें, जाकळीजत असे वोरसें,
जें निरूपण आकाशें, वेंटाळेना ॥ ६२ ॥
मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता, उजवली आजि वक्तृत्वता,
जे बोलायेवढा श्रोता, जोडलासी ॥ ६३ ॥
तरि एकु मी अनेकीं, गोंविजे देहपाशकीं,
त्रिगुणीं लुब्धकीं, कवणेपरी ॥ ६४ ॥
कैसा क्षेत्रयोगें, वियें इयें जगें,
तें परिस सांगें, कवणेपरी ॥ ६५ ॥
पैं क्षेत्र येणें व्याजें, यालागीं हें बोलिजे,
जे मत्संगबीजें, भूतीं पिके ॥ ६६ ॥
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधामहम्यम्।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३॥
एऱ्हवीं तरी महद्ब्रह्म, यालागीं हें ऐसें नाम,
जे महदादिविश्राम, शालिका हें ॥ ६७ ॥
विकारां बहुवस थोरी, अर्जुना हेंचि करी,
म्हणौनि अवधारीं, महद्ब्रह्म ॥ ६८ ॥
अव्यक्तवादमतीं, अव्यक्त ऐसी वदंती,
सांख्याचिया प्रतीती, प्रकृति हेचि ॥ ६९ ॥
वेदांतीं इयेतें माया, ऐसें म्हणिजे प्राज्ञराया,
असो किती बोलों वायां, अज्ञान हें ॥७० ॥
आपला आपणपेयां, विसरु जो धनंजया,
तेंचि रूप यया, अज्ञानासी ॥ ७१ ॥
आणिकही एक असे, जें विचारावेळे न दिसे,
वातीं पाहतां जैसें, अंधारें कां ॥ ७२ ॥
हालविलिया जाय, निश्चळीं तरी होय,
दुधीं जैसी साय, दुधाची ते ॥ ७३ ॥
पैं जागरु ना स्वप्न, ना स्वरूप अवस्थान,
ते सुषुप्ति कां घन, जैसी होय ॥ ७४ ॥
कां न वियतां वायूतें, वांझें आकाश रितें,
तया ऐसें निरुतें, अज्ञान गा ॥ ७५ ॥
पैल खांबु कां पुरुखु, ऐसा निश्चयो नाहीं एकु,
परी काय नेणों आलोकु, दिसत असे ॥ ७६ ॥
तेवीं वस्तु जैसी असे, तैसी कीर न दिसे,
परी कांहीं अनारिसें, देखिजेना ॥ ७७ ॥
ना राती ना तेज, ते संधि जेवीं सांज,
तेवीं विरुद्ध ना निज, ज्ञान आथी ॥ ७८ ॥
ऐसी कोण्ही एकी दिशा, तिये वादु अज्ञान ऐसा,
तया गुंडलिया प्रकाशा, क्षेत्रज्ञु नाम ॥ ७९ ॥
अज्ञान थोरिये आणिजे, आपणपें तरी नेणिजे,
तें रूप जाणिजे, क्षेत्रज्ञाचें ॥ ८० ॥
हाचि उभय योगु, बुझें बापा चांगु,
सत्तेचा नैसर्गु, स्वभावो हा ॥ ८१ ॥
.आतां अज्ञानासारिखें, वस्तु आपणपांचि देखे,
परी रूपें अनेकें, नेणों कोणें ॥ ८२ ॥
जैसा रंकु भ्रमला, म्हणे जा रे मी रावो आला,
कां मूर्च्छितु गेला, स्वर्गलोकां ॥ ८३ ॥
तेवीं लचकलिया दिठी, मग देखणें जें जें उठी,
तया नाम सृष्टी, मीचि वियें पैं गा ॥ ८४ ॥
जैसें कां स्वप्नमोहा, तो एकाकी देखे बहुवा,
तोचि पाडु आत्मया, स्मरणेंवीण असे ॥ ८५ ॥
हेंचि आनीभ्रांती, प्रमेय उपलवूं पुढती,
परी तूं प्रतीती, याचि घे पां ॥ ८६ ॥
तरी माझी हे गृहिणी, अनादि तरुणी,
अनिर्वाच्यगुणी, अविद्या हे ॥ ८७ ॥
इये नाहीं हेंचि रूप, ठाणें हें अति उमप,
हें निद्रितां समीप, चेतां दुरी ॥ ८८ ॥
पैं माझेनिचि आंगें, पहुढल्या हे जागे,
आणि सत्तासंभोगें, गुर्विणी होय ॥ ८९ ॥
महद्ब्रह्मौदरीं, प्रकृतीं आठै विकारीं,
गर्भाची करी, पेलोवेली ॥ ९० ॥
उभयसंगु पहिलें, बुद्धितत्त्वें प्रसवलें,
बुद्धितत्त्व भारैलें, होय मन ॥ ९१ ॥
तरुणी ममता मनाची, ते अहंकार तत्त्व रची,
तेणें महाभूतांची, अभिव्यक्ति होय ॥ ९२ ॥
आणि विषयेंद्रियां गौसी, स्वभावें तंव भूतांसी,
म्हणौनि येती सरिसीं, तियेंही रूपा ॥ ९३ ॥
जालेनि विकारक्षोभें, पाठीं त्रिगुणाचें उभें,
तेव्हां ये वासनागर्भें, ठायेंठावों ॥ ९४ ॥
रुखाचा आवांका, जैसी बीजकणिका,
जीवीं बांधें उदका, भेटतखेंवो ॥ ९५ ॥
तैसी माझेनि संगें, अविद्या नाना जगें,
आर घेवों लागे, आणियाची ॥ ९६ ॥
मग गर्भगोळा तया, कैसें रूप तैं ये आया,
तें परियेसें राया, सुजनांचिया ॥ ९७ ॥
पैं मणिज स्वेदज, उद्भिज जारज,
उमटती सहज, अवयव हें ॥ ९८ ॥
व्योमवायुवशें, वाढलेनि गर्भरसें,
मणिजु उससे, अवयव तो ॥ ९९ ॥
पोटीं सूनि तमरजें, आगळिकां तोय तेजें,
उठितां निफजे, स्वेदजु गा ॥ १०० ॥
आपपृथ्वी उत्कटें, आणि तमोमात्रें निकृष्टें,
स्थावरु उमटे, उद्भिजु हा ॥ १०१ ॥
पांचां पांचही विरजीं, होती मनबुद्ध्यादि साजीं,
हीं हेतु जारजीं, ऐसें जाण ॥ १०२ ॥
ऐसे चारी हे सरळ, करचरणतळ,
महाप्रकृति स्थूळ, तेंचि शिर ॥ १०३ ॥
प्रवृत्ति पेललें पोट, निवृत्ति ते पाठी नीट,
सुर योनी आंगें आठ, ऊर्ध्वाचीं ॥ १०४ ॥
कंठु उल्हासता स्वर्गु, मृत्युलोकु मध्यभागु,
अधोदेशु चांगु, नितंबु तो ॥ १०५ ॥
ऐसें लेकरूं एक, प्रसवली हें देख,
जयाचें तिन्ही लोक, बाळसें गा ॥ १०६ ॥
चौर्यांयशीं लक्ष योनी, तियें कांडां पेरां सांदणी,
वाढे प्रतिदिनीं, बाळक हें ॥ १०७ ॥
नाना देह अवयवीं, नामाचीं लेणीं लेववी,
मोहस्तन्यें वाढवी, नित्य नवें ॥ १०८ ॥
सृष्टी वेगवेगळीया, तिया करांघ्रीं आंगोळियां,
भिन्नाभिमान सूदलिया, मुदिया तेथें ॥ १०९ ॥
हें एकलौतें चराचर, अविचारित सुंदर,
प्रसवोनि थोर, थोरावली ॥ ११० ॥
पै ब्रह्मा प्रातःकाळु, विष्णु तो माध्यान्ह वेळु,
सदाशिव सायंकाळु, बाळा यया ॥ १११ ॥
महाप्रळयसेजे, खिळोनि निवांत निजे,
विषमज्ञानें उमजें, कल्पोदयीं ॥ ११२ ॥
अर्जुना इयापरी, मिथ्यादृष्टीच्या घरीं,
युगानुवृत्तीचीं करी, चोज पाउलें ॥ ११३ ॥
संकल्पु जयाचा इष्टु, अहंकारु तो विनटु,
ऐसिया होय शेवटु, ज्ञानें यया ॥ ११४ ॥
आतां असो हे बहु बोली, ऐसें विश्व माया व्याली,
तेथ साह्य जाली, माझी सत्ता ॥ ११५ ॥
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ४॥
याकारणें मी पिता, महद्ब्रह्म हे माता,
अपत्य पंडुसुता, जगडंबरु ॥ ११६ ॥
आतां शरीरें बहुतें, देखोनि न भेदें हो चित्तें,
जे मनबुद्ध्यादि भूतें, एकेंचि येथें ॥ ११७ ॥
हां गा एकाचि देहीं, काय अनारिसें अवयव नाहीं ?,
तेवीं विचित्र विश्व पाहीं, एकचि हें ॥ ११८ ॥
पैं उंचा नीचा डाहाळिया, विषमा वेगळालिया,
येकाचि जेवीं जालिया, बीजाचिया ॥ ११९ ॥
आणि संबंधु तोही ऐसा, मृत्तिके घटु लेंकु जैसा,
कां पटत्व कापुसा, नातू होय ॥ १२० ॥
नाना कल्लोळपरंपरा, संतती जैसी सागरा,
आम्हां आणि चराचरा, संबंधु तैसा ॥ १२१ ॥
म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ, दोन्ही वन्हीचि केवळ,
तेवीं मी गा सकळ, संबंधु वावो ॥ १२२ ॥
जालेनि जगें मी झांकें, तरी जगत्वें कोण फांके ?,
किळेवरी माणिकें, लोपिजे काई ? ॥ १२३ ॥
अळंकारातें आलें, तरी सोनेपण काइ गेलें ?,
कीं कमळ फांकलें, कमळत्वा मुके ? ॥ १२४ ॥
सांग पां धनंजया, अवयवीं अवयविया,
आच्छादिजे कीं तया, तेंचि रूप ? ॥ १२५ ॥
कीं विरूढलिया जोंधळा, कणिसाचा निर्वाळा,
वेंचला कीं आगळा, दिसतसे ॥ १२६ ॥
म्हणौनि जग परौतें, सारूनि पाहिजे मातें,
तैसा नोव्हें उखितें, आघवें मीचि ॥ १२७ ॥
हा तूं साचोकारा, निश्चयाचा खरा,
गांठीं बांध वीरा, जीवाचिये ॥ १२८ ॥
आतां मियां मज दाविला, शरीरीं वेगळाला,
गुणीं मीचि बांधला, ऐसा आवडें ॥ १२९ ॥
जैसें स्वप्नीं आपण, उठूनियां आत्ममरण,
भोगिजे गा जाण, कपिध्वजा ॥ १३० ॥
कां कवळातें डोळे, प्रकाशूनि पिवळें,
देखती तेंही कळे, तयांसीचि ॥ १३१ ॥
नाना सूर्यप्रकाशें, प्रकटी तैं अभ्र भासे,
तो लोपला हेंही दिसे, सूर्येंचि कीं ॥ १३२ ॥
पैं आपणपेनि जालिया, छाया गा आपुलिया,
बिहोनि बिहालिया, आन आहे ? ॥ १३३ ॥
तैसीं इयें नाना देहें, दाऊनि मी नाना होयें,
तेथ ऐसा जो बंधु आहे, तेंही देखें ॥ १३४ ॥
बंधु कां न बंधिजे, हें जाणणें मज माझें,
नेणणेनि उपजे, आपलेनि ॥ १३५ ॥
तरी कोणें गुणें कैसा, मजचि मी बंधु ऐसा,
आवडे तें परियेसा, अर्जुनदेवा ॥ १३६ ॥
गुण ते किती किंधर्म, कायि ययां रूपनाम,
कें जालें हें वर्म, अवधारीं पां ॥ १३७ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५॥
तरी सत्त्वरजतम, तिघांसि हें नाम,
आणि प्रकृति जन्म-, भूमिका ययां ॥ १३८ ॥
येथ सत्त्व तें उत्तम, रज तें मध्यम,
तिहींमाजीं तम, सावियाधारें ॥ १३९ ॥
हें एकेचि वृत्तीच्या ठायीं, त्रिगुणत्व आवडे पाहीं,
वयसात्रय देहीं, येकीं जेवीं ॥ १४० ॥
कां मीनलेनि कीडें, जंव जंव तूक वाढे,
तंव तंव सोनें हीन पडे, पांचिका कसीं ॥ १४१ ॥
पैं सावधपण जैसें, वाहविलें आळसें,
सुषुप्ति बैसे, घणावोनि ॥ १४२ ॥
तैसी अज्ञानांगीकारें, निगाली वृत्ति विखुरे,
ते सत्त्वरजद्वारें, तमही होय ॥ १४३ ॥
अर्जुना गा जाण, ययां नाम गुण,
आतां दाखऊं खूण, बांधिती ते ॥ १४४ ॥
तरी क्षेत्रज्ञदशे, आत्मा मोटका पैसे,
हें देह मी ऐसें, मुहूर्त करी ॥ १४५ ॥
आजन्ममरणांतीं, देहधर्मीं समस्तीं,
ममत्वाची सूती, घे ना जंव ॥ १४६ ॥
जैसी मीनाच्या तोंडीं, पडेना जंव उंडी,
तंव गळ आसुडी, जळपारधी ॥ १४७ ॥
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम्।
सुखसंगेन बध्नाति ज्ञानसंगेन चानघ ॥ ६॥
तेवीं सत्त्वें लुब्धकें, सुखज्ञानाचीं पाशकें,
वोढिजती मग खुडके, मृगु जैसा ॥ १४८ ॥
मग ज्ञानें चडफडी, जाणिवेचे खुरखोडी,
स्वयं सुख हें धाडी, हातींचें गा ॥ १४९ ॥
तेव्हां विद्यामानें तोखे, लाभमात्रें हरिखे,
मी संतुष्ट हेंही देखे, श्लाघों लागे ॥ १५० ॥
म्हणे भाग्य ना माझें ?, आजि सुखियें नाहीं दुजें,
विकाराष्टकें फुंजे, सात्त्विकाचेनि ॥ १५१ ॥
आणि येणेंही न सरे, लांकण लागे दुसरें,
जें विद्वत्तेचें भरे, भूत आंगीं ॥ १५२ ॥
आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे, तें गेलें हें दुःख न वाहे,
कीं विषयज्ञानें होये, गगनायेवढा ॥ १५३ ॥
रावो जैसा स्वप्नीं, रंकपणें रिघे धानीं,
तो दों दाणां मानी, इंद्रु ना मी ॥ १५४ ॥
तैसें गा देहातीता, जालेया देहवंता,
हों लागे पंडुसुता, बाह्यज्ञानें ॥ १५५ ॥
प्रवृत्तिशास्त्र बुझे, यज्ञविद्या उमजे,
किंबहुना सुझे, स्वर्गवरी ॥ १५६ ॥
आणि म्हणे आजि आन, मीवांचूनि नाहीं सज्ञान,
चातुर्यचंद्रा गगन, चित्त माझें ॥ १५७ ॥
ऐसें सत्त्व सुखज्ञानीं, जीवासि लावूनि कानी,
बैलाची करी वानी, पांगुळाचिया ॥ १५८ ॥
आतां हाचि शरीरीं, रजें जियापरी,
बांधिजे तें अवधारीं, सांगिजैल ॥ १५९ ॥
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासंगसमुद्भवम्।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसंगेन देहिनम् ॥ ७॥
हें रज याचि कारणें, जीवातें रंजऊं जाणे,
हें अभिलाखाचें तरुणें, सदाचि गा ॥ १६० ॥
हें जीवीं मोटकें रिगे, आणि कामाच्या मदीं लागे,
मग वारया वळघे, तृष्णेचिया ॥ १६१ ॥
घृतें आंबुखूनि आगियाळें, वज्राग्नीचें सादुकलें,
आतां बहु थेंकुलें, आहे तेथ ? ॥ १६२ ॥
तैसी खवळें चाड, होय दुःखासकट गोड,
इंद्रश्रीहि सांकड, गमों लागे ॥ १६३ ॥
तैसी तृष्णा वाढिनलिया, मेरुही हाता आलिया,
तऱ्ही म्हणे एखादिया, दारुणा वळघो ॥ १६४ ॥
जीविताचि कुरोंडी, वोवाळूं लागे कवडी,
मानी तृणाचिये जोडी, कृतकृत्यता ॥ १६५ ॥
आजि असतें वेंचिजेल, परी पाहे काय कीजेल,
ऐसा पांगीं वडील, व्यवसाय मांडी ॥ १६६ ॥
म्हणे स्वर्गा हन जावें, तरी काय तेथें खावें,
इयालागीं धांवें, याग करूं ॥ १६७ ॥
व्रतापाठीं व्रतें, आचरें इष्टापूर्तें,
काम्यावांचूनि हातें, शिवणें नाहीं ॥ १६८ ॥
पैं ग्रीष्मांतींचा वारा, विसांवो नेणें वीरा,
तैसा न म्हणे व्यापारा, रात्रदिवस ॥ १६९ ॥
काय चंचळु मासा ?, कामिनीकटाक्षु जैसा,
लवलाहो तैसा, विजूही नाहीं ॥ १७० ॥
तेतुलेनि गा वेगें, स्वर्गसंसारपांगें,
आगीमाजीं रिगे, क्रियांचिये ॥ १७१ ॥
ऐसा देहीं देहावेगळा, ले तृष्णेचिया सांखळा,
खटाटोपु वाहे गळां, व्यापाराचा ॥ १७२ ॥
हें रजोगुणाचें दारुण, देहीं देहियासी बंधन,
परिस आतां विंदाण, तमाचें तें ॥ १७३ ॥
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८॥
व्यवहाराचेहि डोळे, मंद जेणें पडळें,
मोहरात्रीचें काळें, मेहुडें जें ॥ १७४ ॥
अज्ञानाचें जियालें, जया एका लागलें,
जेणें विश्व भुललें, नाचत असे ॥ १७५ ॥
अविवेकमहामंत्र, जें मौढ्यमद्याचें पात्र,
हें असो मोहनास्त्र, जीवांसि जें ॥ १७६ ॥
पार्था तें गा तम, रचूनि ऐसें वर्म,
चौखुरी देहात्म-, मानियातें ॥ १७७ ॥
हें एकचि कीर शरीरीं, माजों लागे चराचरीं,
आणि तेथ दुसरी, गोठी नाहीं ॥ १७८ ॥
सर्वेंद्रिया जाड्य, मनामाजीं मौढ्य,
माल्हाती जे दाढ्र्य, आलस्याचेंं ॥ १७९ ॥
आंगें आंग मोडामोडी, कार्यजाती अनावडी,
नुसती परवडी, जांभयांची ॥ १८० ॥
उघडियाची दिठी, देखणें नाहीं किरीटी,
नाळवितांचि उठी, वो म्हणौनि ॥ १८१ ॥
पडलिये धोंडी, नेणे कानी मुरडी,
तयाचि परी मुरकुंडी, उकलूं नेणें ॥ १८२ ॥
पृथ्वी पाताळीं जांवो, कां आकाशही वरी येवो,
परी उठणें हा भावो, उपजों नेणें ॥ १८३ ॥
उचितानुचित आघवें, झांसुरता नाठवे जीवें,
जेथींचा तेथ लोळावें, ऐसी मेधा ॥ १८४ ॥
उभऊनि करतळें, पडिघाये कपोळें,
पायाचें शिरियाळें, मांडूं लागे ॥ १८५ ॥
आणि निद्रेविषयीं चांगु, जीवीं आथि लागु,
झोंपीं जातां स्वर्गु, वावो म्हणे ॥ १८६ ॥
ब्रह्मायु होईजे, मा निजलेयाचि असिजे,
हें वांचूनि दुजें, व्यसन नाहीं ॥ १८७ ॥
कां वाटें जातां वोघें, कल्हातांही डोळा लागे,
अमृतही परी नेघे, जरी नीद आली ॥ १८८ ॥
तेवींचि आक्रोशबळें, व्यापारे कोणे एके वेळे,
निगालें तरी आंधळें, रोषें जैसें ॥ १८९ ॥
केधवां कैसे राहाटावें, कोणेसीं काय बोलावें,
हें ठाकतें कीं नागवें, हेंही नेणें ॥ १९० ॥
वणवा मियां आघवा, पांखें पुसोनि घेयावा,
पतंगु पां हांवा, घाली जेवीं ॥ १९१ ॥
तैसा वळघे साहसा, अकरणींच धिंवसा,
किंबहुना ऐसा, प्रमादु रुचे ॥ १९२ ॥
एवं निद्रालस्यप्रमादीं, तम इया त्रिबंधीं,
बांधे निरुपाधी, चोखटातें ॥ १९३ ॥
जैसा वन्ही काष्ठीं भरे, तैं दिसे काष्ठाकारें,
व्योम घटें आवरे, तें घटाकाश ॥ १९४ ॥
नाना सरोवर भरलें, तैं चंद्रत्व तेथें बिंबलें,
तैसें गुणाभासीं बांधलें, आत्मत्व गमे ॥ १९५ ॥
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ ९॥
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥
पैं हरूनि कफवात, जैं देही आटोपे पित्त,
तैं करी संतप्त, देह जेवीं ॥ १९६ ॥
कां वरिष आतप जैसें, जिणौनि शीतचि दिसे,
तेव्हां होय हिंव ऐसें, आकाश हें ॥ १९७ ॥
नाना स्वप्न जागृती, लोपूनि ये सुषुप्ती,
तैं क्षणु एक चित्तवृत्ती, तेचि होय ॥ १९८ ॥
तैसीं रजतमें हारवी, जैं सत्त्व माजु मिरवी,
तैं जीवाकरवीं म्हणवी, सुखिया ना मी ? ॥ १९९ ॥
तैसेंचि सत्त्व रज, लोपूनि तमाचें भोज,
वळघें तैं सहज, प्रमादीं होय ॥ २०० ॥
तयाचि गा परिपाठीं, सत्त्व तमातें पोटीं,
घालूनि जेव्हां उठी, रजोगुण ॥ २०१ ॥
तेव्हां कर्मावांचूनि कांहीं, आन गोमटें नाहीं,
ऐसें मानी देहीं, देहराजु ॥ २०२ ॥
त्रिगुण वृद्धि निरूपण, तीं श्लोकीं सांगितलें जाण,
आतां सत्त्वादि वृद्धिलक्षण, सादर परियेसीं ॥ २०३ ॥
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११॥
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२॥
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १३॥
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।
तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥ १४॥
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १५॥
पैं रजतमविजयें, सत्त्व गा देहीं इयें,
वाढतां चिन्हें तियें, ऐसीं होती ॥ २०४ ॥
जे प्रज्ञा आंतुलीकडे, न समाती बाहेरी वोसंडें,
वसंतीं पद्मखंडें, दृती जैसी ॥ २०५ ॥
सर्वेंद्रियांच्या आंगणीं, विवेक करी राबणी,
साचचि करचरणीं, होती डोळे ॥ २०६ ॥
राजहंसापुढें, चांचूचें आगरडें,
तोडी जेवीं झगडे, क्षीरनीराचे ॥ २०७ ॥
तेवीं दोषादोषविवेकीं, इंद्रियेंचि होती पारखीं,
नियमु बा रे पायिकी, वोळगे तैं ॥ २०८ ॥
नाइकणें तें कानचि वाळी, न पहाणें तें दिठीचि गाळी,
अवाच्य तें टाळी, जीभचि गा ॥ २०९ ॥
वाती पुढां जैसें, पळों लागे काळवसें,
निषिद्ध इंद्रियां तैसें, समोर नोहे ॥ २१० ॥
धाराधरकाळें, महानदी उचंबळे,
तैसी बुद्धि पघळे, शास्त्रजातीं ॥ २११ ॥
अगा पुनवेच्या दिवशीं, चंद्रप्रभा धांवें आकाशीं,
ज्ञानीं वृत्ति तैसी, फांके सैंघ ॥ २१२ ॥
वासना एकवटे, प्रवृत्ति वोहटे,
मानस विटे, विषयांवरी ॥ २१३ ॥
एवं सत्त्व वाढे, तैं हें चिन्ह फुडें,
आणि निधनही घडे, तेव्हांचि जरी ॥ २१४ ॥
कां पाहालेनि सुयाणें, जालया परगुणें,
पडियंतें पाहुणें, स्वर्गौनियां ॥ २१५ ॥
तरी जैसीचि घरींची संपत्ती, आणि तैसीचि औदार्यधैर्यवृत्ती,
मा परत्रा आणि कीर्ती, कां नोहावें ? ॥ २१६ ॥
मग गोमटेया तया, जावळी असे धनंजया,
तेवीं सत्त्वीं जाणे देहा, कें आथि गा ? ॥ २१७ ॥
जे स्वगुणीं उद्भट, घेऊनि सत्त्व चोखट,
निगे सांडूनि कोपट, भोगक्षम हें ॥ २१८ ॥
अवचटें ऐसा जो जाये, तो सत्त्वाचाचि नवा होये,
किंबहुना जन्म लाहे, ज्ञानियांमाजीं ॥ २१९ ॥
सांग पां धनुर्धरा, रावो रायपणें डोंगरा,
गेलिया अपुरा, होय काई ? ॥ २२० ॥
नातरी येथिंचा दिवा, नेलिया सेजिया गांवा,
तो तेथें तरी पांडवा, दीपचि कीं ॥ २२१ ॥
तैसी ते सत्त्वशुद्धी, आगळी ज्ञानेंसी वृद्धी,
तरंगावों लागें बुद्धी, विवेकावरी ॥ २२२ ॥
पैं महदादि परिपाठीं, विचारूनि शेवटीं,
विचारासकट पोटीं, जिरोनि जाय ॥ २२३ ॥
छत्तिसां सदतिसावें, चोविसां पंचविसावें,
तिन्ही नुरोनि स्वभावें, चतुर्थ जें ॥ २२४ ॥
ऐसें सर्व जें सर्वोत्तम, जालें असे जया सुगम,
तयासवें निरुपम, लाहे देह ॥ २२५ ॥
इयाचि परी देख, तमसत्त्व अधोमुख,
बैसोनि जैं आगळीक, धरी रज ॥ २२६ ॥
आपलिया कार्याचा, धुमाड गांवीं देहाचा,
माजवी तैं चिन्हांचा, उदयो ऐसा ॥ २२७ ॥
पांजरली वाहुटळी, करी वेगळ वेंटाळी,
तैसी विषयीं सरळी, इंद्रियां होय ॥ २२८ ॥
परदारादि पडे, परी विरुद्ध ऐसें नावडे,
मग शेळियेचेनि तोंडें, सैंघ चारी ॥ २२९ ॥
हा ठायवरी लोभु, करी स्वैरत्वाचा राबु,
वेंटाळितां अलाभु, तें तें उरे ॥ २३० ॥
आणि आड पडलिया, उद्यमजाती भलतिया,
प्रवृत्ती धनंजया, हातु न काढी ॥ २३१ ॥
तेवींचि एखादा प्रासादु, कां करावा अश्वमेधु,
ऐसा अचाट छंदु, घेऊनि उठी ॥ २३२ ॥
नगरेंचि रचावीं, जळाशयें निर्मावीं,
महावनें लावावीं, नानाविधें ॥ २३३ ॥
ऐसैसां अफाटीं कर्मीं, समारंभु उपक्रमीं,
आणि दृष्टादृष्ट कामीं, पुरे न म्हणे ॥ २३४ ॥
सागरुही सांडीं पडे, आगी न लाहे तीन कवडे,
ऐसें अभिलषीं जोडे, दुर्भरत्व ॥ २३५ ॥
स्पृहा मना पुढां पुढां, आशेचा घे दवडा,
विश्व घापे चाडा, पायांतळीं ॥ २३६ ॥
इत्यादि वाढतां रजीं, इयें चिन्हें होतीं साजीं,
आणि ऐशा समाजीं, वेंचे जरी देह ॥ २३७ ॥
तरी आघवाचि इहीं, परिवारला आनी देहीं,
रिगे परी योनिही, मानुषीचि ॥ २३८ ॥
सुरवाडेंसिं भिकारी, वसो पां राजमंदिरीं,
तरी काय अवधारीं, रावो होईल ? ॥ २३९ ॥
बैल तेथें करबाडें, हें न चुके गा फुडें,
नेईजो कां वऱ्हाडें, समर्थाचेनी ॥ २४० ॥
म्हणौनि व्यापारा हातीं, उसंतु दिहा ना राती,
तैसयाचिये पांती, जुंपिजे तो ॥ २४१ ॥
कर्मजडाच्या ठायीं, किंबहुना होय देहीं,
जो रजोवृत्तीच्या डोहीं, बुडोनि निमे ॥ २४२ ॥
मग तैसाचि पुढती, रजसत्त्ववृत्ती,
गिळूनि ये उन्नती, तमोगुण ॥ २४३ ॥
तैंचि जियें लिंगें, देहींचीं सबाह्य सांगें,
तियें परिस चांगें, श्रोत्रबळें ॥ २४४ ॥
तरी होय ऐसें मन, जैसें रविचंद्रहीन,
रात्रींचें कां गगन, अंवसेचिये ॥ २४५ ॥
तैसें अंतर असोस, होय स्फूर्तिहीन उद्वस,
विचाराची भाष, हारपे तैं ॥ २४६ ॥
बुद्धि मेचवेना धोंडीं, हा ठायवरी मवाळें सांडी,
आठवो देशधडी, जाला दिसे ॥ २४७ ॥
अविवेकाचेनि माजें, सबाह्य शरीर गाजे,
एकलेनि घेपे दीजे, मौढ्य तेथ ॥ २४८ ॥
आचारभंगाचीं हाडें, रुपतीं इंद्रियांपुढें,
मरे जरी तेणेंकडे, क्रिया जाय ॥ २४९ ॥
पैं आणिकही एक दिसे, जे दुष्कृतीं चित्त उल्हासे,
आंधारी देखणें जैसें, डुडुळाचें ॥ २५० ॥
तैसें निषिद्धाचेनि नांवें, भलतेंही भरे हावे,
तियेविषयीं धांवे, घेती करणें ॥ २५१ ॥
मदिरा न घेतां डुले, सन्निपातेंवीण बरळे,
निष्प्रेमेंचि भुले, पिसें जैसें ॥ २५२ ॥
चित्त तरी गेलें आहे, परी उन्मनी ते नोहे,
ऐसें माल्हातिजे मोहें, माजिरेनि ॥ २५३ ॥
किंबहुना ऐसैसीं, इयें चिन्हें तम पोषीं,
जैं वाढे आयितीसी, आपुलिया ॥ २५४ ॥
आणि हेंचि होय प्रसंगें, मरणाचें जरी पडे खागें,
तरी तेतुलेनि निगे, तमेंसीं तो ॥ २५५ ॥
राई राईपण बीजीं, सांठवूनियां अंग त्यजी,
मग विरूढे तैं दुजी, गोठी आहे ? ॥ २५६ ॥
पैं होऊनि दीपकलिका, येरु आगी विझो कां,
कां जेथ लागे तेथ असका, तोचि आहे ॥ २५७ ॥
म्हणौनि तमाचिये लोथें, बांधोनियां संकल्पातें,
देह जाय तैं मागौतें, तमाचेचि होय ॥ २५८ ॥
आतां काय येणें बहुवे, जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे,
तो पशु कां पक्षी होये, झाड कां कृमी ॥ २५९ ॥
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६॥
येणेंचि पैं कारणें, जें निपजे सत्त्वगुणें,
तें सुकृत ऐसें म्हणे, श्रौत समो ॥ २६० ॥
म्हणौनि तया निर्मळा, सुखज्ञानी सरळा,
अपूर्व ये फळा, सात्त्विक तें ॥ २६१ ॥
मग राजसा जिया क्रिया, तया इंद्रावणी फळलिया,
जें सुखें चितारूनियां, फळती दुःखें ॥ २६२ ॥
कां निंबोळियेचें पिक, वरि गोड आंत विख,
तैसें तें राजस देख, क्रियाफळ ॥ २६३ ॥
तामस कर्म जितुकें, अज्ञानफळेंचि पिके,
विषांकुर विखें, जियापरी ॥ २६४ ॥
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७॥
म्हणौनि बा रे अर्जुना, येथ सत्त्वचि हेतु ज्ञाना,
जैसा कां दिनमाना, सूर्य हा पैं ॥ २६५ ॥
आणि तैसेंचि हें जाण, लोभासि रज कारण,
आपुलें विस्मरण, अद्वैता जेवीं ॥ २६६ ॥
मोह अज्ञान प्रमादा, ययां मैळेया दोषवृंदा,
पुढती पुढती प्रबुद्धा, तमचि मूळ ॥ २६७ ॥
ऐसें विचाराच्या डोळां, तिन्ही गुण हे वेगळवेगळां,
दाविले जैसा आंवळा, तळहातींचा ॥ २६८ ॥
तंव रजतमें दोन्हीं, देखिलीं प्रौढ पतनीं,
सत्त्वावांचूनि नाणीं, ज्ञानाकडे ॥ २६९ ॥
म्हणौनि सात्त्विक वृत्ती, एक जाले गा जन्मव्रती,
सर्वत्यागें चतुर्थी, भक्ति जैसी ॥ २७० ॥
ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८॥
तैसें सत्त्वाचेनि नटनाचें, असणें जाणें जयांचें,
ते तनुत्यागीं स्वर्गींचे, राय होती ॥ २७१ ॥
इयाचि परी रजें, जिहीं कां जीजे मरिजे,
तिहीं मनुष्य होईजे, मृत्युलोकीं ॥ २७२ ॥
तेथ सुखदुःखाचें खिचटें, जेविजें एकेचि ताटें,
जेथ इये मरणवाटे, पडिलें नुठी ॥ २७३ ॥
आणि तयाचि स्थिति तमीं, जे वाढोनि निमती भोगक्षमीं,
ते घेती नरकभूमी, मूळपत्र ॥ २७४ ॥
एवं वस्तूचिया सत्ता, त्रिगुणासी पंडुसुता,
दाविली सकारणता, आघवीचि ॥ २७५ ॥
पैं वस्तु वस्तुत्वें असिकें, तें आपणपें गुणासारिखें,
देखोनि कार्यविशेखें, अनुकरे गा ॥ २७६ ॥
जैसें कां स्वप्नींचेनि राजें, जैं परचक्र देखिजे,
तैं हारी जैत होईजे, आपणपांचि ॥ २७७ ॥
तैसे मध्योर्ध्व अध, हे जे गुणवृत्तिभेद,
ते दृष्टीवांचूनि शुद्ध, वस्तुचि असे ॥ २७८ ॥
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९॥
परी हे वाहणी असो, तरी तुज आन न दिसो,
परिसें तें सांगतसों, मागील गोठी ॥ २७९ ॥
तरी ऐसें जाणिजे, सामर्थ्यें तिन्ही सहजें,
होती देहव्याजें, गुणचि हे ॥ २८० ॥
इंधनाचेनि आकारें, अग्नि जैसा अवतरे,
कां आंगवे तरुवरें, भूमिरसु ॥ २८१ ॥
नाना दहिंयाचेनि मिसें, परिणमे दूधचि जैसें,
कां मूर्त होय ऊंसें, गोडी जेवीं ॥ २८२ ॥
तैसें हे स्वांतःकरण, देहचि होती त्रिगुण,
म्हणौनि बंधासि कारण, घडे कीर ॥ २८३ ॥
परी चोज हें धनुर्धरा, जे एवढा हा गुंफिरा,
मोक्षाचा संसारा, उणा नोहे ॥ २८४ ॥
त्रिगुण आपुलालेनि धर्में, देहींचे माघुत साउमें,
चाळितांही न खोमें, गुणातीतता ॥ २८५ ॥
ऐसी मुक्ति असे सहज, ते आतां परिसऊं तुज,
जे तूं ज्ञानांबुज-, द्विरेफु कीं ॥ २८६ ॥
आणि गुणीं गुणाजोगें, चैतन्य नोहे मागें,
बोलिलों तें खागें, तेवींचि हें ॥ २८७ ॥
तरी पार्था जैं ऐसें, बोधलेनि जीवें दिसे,
स्वप्न कां जैसें, चेइलेनी ॥ २८८ ॥
नातरी आपण जळीं, बिंबलों तीरोनी न्याहळी,
चळण होतां कल्लोळीं, अनेकधा ॥ २८९ ॥
कां नटलेनि लाघवें, नटु जैसा न झकवे,
तैसें गुणजात देखावें, न होनियां ॥ २९० ॥
पैं ऋतुत्रय आकाशें, धरूनियांही जैसें,
नेदिजेचि येवों वोसें, वेगळेपणा ॥ २९१ ॥
तैसें गुणीं गुणापरौतें, जें आपणपें असे आयितें,
तिये अहं बैसे अहंतें, मूळकेचिये ॥ २९२ ॥
तैं तेथूनि मग पाहतां, म्हणे साक्षी मी अकर्ता,
हे गुणचि क्रियाजातां, नियोजित ॥ २९३ ॥
सत्त्वरजतमांचा, भेदीं पसरु कर्माचा,
होत असे तो गुणांचा, विकारु हा ॥ २९४ ॥
ययामाजीं मी ऐसा, वनीं कां वसंतु जैसा,
वनलक्ष्मीविलासा, हेतुभूत ॥ २९५ ॥
कां तारांगणीं लोपावें, सूर्यकांतीं उद्दीपावें,
कमळीं विकासावें, जावें तमें ॥ २९६ ॥
ये कोणाचीं काजें कहीं, सवितिया जैसी नाहीं,
तैसा अकर्ता मी देहीं, सत्तारूप ॥ २९७ ॥
मी दाऊनि गुण देखे, गुणता हे मियां पोखे,
ययाचेनि निःशेखें, उरे तें मी ॥ २९८ ॥
ऐसेनि विवेकें जया, उदो होय धनंजया,
ये गुणातीतत्व तया, अर्थपंथें ॥ २९९ ॥
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २०॥
आतां निर्गुण असे आणिक, तें तो जाणें अचुक,
जे ज्ञानें केलें टीक, तयाचिवरी ॥ ३०० ॥
किंबहुना पंडुसुता, ऐसी तो माझी सत्ता,
पावे जैसी सरिता, सिंधुत्व गा ॥ ३०१ ॥
नळिकेवरूनि उठिला, जैसा शुक शाखे बैसला,
तैसा मूळ अहंतें वेढिला, तो मी म्हणौनि ॥ ३०२ ॥
अगा अज्ञानाचिया निदा, जो घोरत होता बदबदा,
तो स्वस्वरूपीं प्रबुद्धा, चेइला कीं ॥ ३०३ ॥
पैं बुद्धिभेदाचा आरिसा, तया हातोनि पडिला वीरेशा,
म्हणौनि प्रतिमुखाभासा, मुकला तो ॥ ३०४ ॥
देहाभिमानाचा वारा, आतां वाजो ठेला वीरा,
तैं ऐक्य वीचिसागरां, जीवेशां हें ॥ ३०५ ॥
म्हणौनि मद्भावेंसी, प्राप्ति पाविजे तेणेंसरिसी,
वर्षांतीं आकाशीं, घनजात जेवीं ॥ ३०६ ॥
तेवीं मी होऊनि निरुता, मग देहींचि ये असतां,
नागवे देहसंभूतां, गुणांसि तो ॥ ३०७ ॥
जैसा भिंगाचेनि घरें, दीपप्रकाशु नावरे,
कां न विझेचि सागरें, वडवानळु ॥ ३०८ ॥
तैसा आला गेला गुणांचा, बोधु न मैळे तयाचा,
तो देहीं जैसा व्योमींचा, चंद्र जळीं ॥ ३०९ ॥
तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी, देहीं नाचविती बागडीं,
तो पाहोंही न धाडी, अहंतेतें ॥ ३१० ॥
हा ठायवरी, नेहटोनि ठेला अंतरीं,
आतां काय वर्ते शरीरीं, हेंहीं नेणे ॥ ३११ ॥
सांडुनि आंगींची खोळी, सर्प रिगालिया पाताळीं,
ते त्वचा कोण सांभाळी, तैसें जालें ॥ ३१२ ॥
कां सौरभ्य जीर्णु जैसा, आमोदु मिळोनि जाय आकाशा,
माघारा कमळकोशा, नयेचि तो ॥ ३१३ ॥
पैं स्वरूपसमरसें, ऐक्य गा जालें तैसें,
तेथ किं धर्म हें कैसें, नेणें देह ॥ ३१४ ॥
म्हणौनि जन्मजरामरण, इत्यादि जे साही गुण,
ते देहींचि ठेले कारण, नाहीं तया ॥ ३१५ ॥
घटाचिया खापरिया, घटभंगीं फेडिलिया,
महदाकाश अपैसया, जालेंचि असे ॥ ३१६ ॥
तैसी देहबुद्धी जाये, जैं आपणपां आठौ होय,
तैं आन कांहीं आहे, तेंवांचुनी ? ॥ ३१७ ॥
येणें थोर बोधलेपणें, तयासि गा देहीं असणें,
म्हणूनि तो मी म्हणें, गुणातीत ॥ ३१८ ॥
यया देवाचिया बोला, पार्थु अति सुखावला,
मेघें संबोखिला, मोरु जैसा ॥ ३१९ ॥
अर्जुन उवाच।
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणात्नेतानतीतो भवति प्रभो।
किमाचारः कथंचैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१॥
तेणें तोषें वीर पुसे, जी कोण्ही चिन्हीं तो दिसे,
जयामाजीं वसे, ऐसा बोधु ॥ ३२० ॥
तो निर्गुण काय आचरे, कैसेनि गुण निस्तरे,
हें सांगिजो माहेरें, कृपेचेनि ॥ ३२१ ॥
यया अर्जुनाचिया प्रश्ना, तो षड्गुणांचा राणा,
परिहारु आकर्णा, बोलतु असे ॥ ३२२ ॥
म्हणे पार्था तुझी नवाई, हें येतुलेंचि पुससी काई,
तें नामचि तया पाहीं, सत्य लटिकें ॥ ३२३ ॥
गुणातीत जया नांवें, तो गुणाधीन तरी नव्हे,
ना होय तरी नांगवे, गुणां यया ॥ ३२४ ॥
परी अधीन कां नांगवें, हेंचि कैसेनि जाणावें,
गुणांचिये रवरवे-, माजीं असतां ॥ ३२५ ॥
हा संदेह जरी वाहसी, तरी सुखें पुसों लाहसी,
परिस आतां तयासी, रूप करूं ॥ ३२६ ॥
श्रीभगवानुवाच।
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि कांक्षति ॥ २२॥
तरी रजाचेनि माजें, देहीं कर्माचें आणोजें,
प्रवृत्ति जैं घेईजे, वेंटाळुनि ॥ ३२७ ॥
तैं मीचि कां कर्मठ, ऐसा न ये श्रीमाठ,
दरिद्रलिये बुद्धी वीट, तोही नाहीं ॥ ३२८ ॥
अथवा सत्त्वेंचि अधिकें, जैं सर्वेंद्रियीं ज्ञान फांके,
तैं सुविद्यता तोखें, उभजेही ना ॥ ३२९ ॥
कां वाढिन्नलेनि तमें, न गिळिजेचि मोहभ्रमें,
तैं अज्ञानत्वें न श्रमे, घेणेंही नाहीं ॥ ३३० ॥
पैं मोहाच्या अवसरीं, ज्ञानाची चाड न धरी,
ज्ञानें कर्में नादरी, होतां न दुःखी ॥ ३३१ ॥
सायंप्रतर्मध्यान्हा, या तिन्ही काळांची गणना,
नाहीं जेवीं तपना, तैसा असे ॥ ३३२ ॥
तया वेगळाचि काय प्रकाशें, ज्ञानित्व यावें असें,
कायि जळार्णव पाउसें, साजा होय ? ॥ ३३३ ॥
ना प्रवर्तलेनि कर्में, कर्मठत्व तयां कां गमे,
सांगें हिमवंतु हिमें, कांपे कायी ? ॥ ३३४ ॥
नातरी मोह आलिया, काई पां ज्ञाना मुकिजैल तया,
हो मा आगीतें उन्हाळेया, जाळवत असे ? ॥ ३३५ ॥
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।
गुणा वर्तन्त इत्येव यो~वतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३॥
तैसे गुणागुणकार्य हें, आघवेंचि आपण आहे,
म्हणौनि एकेका नोहे, तडातोडी ॥ ३३६ ॥
येवढे गा प्रतीती, तो देहा आलासे वस्ती,
वाटे जातां गुंती-, माजीं जैसा ॥ ३३७ ॥
तो जिणता ना हरवी, तैसा गुण नव्हे ना करवी,
जैसी कां श्रोणवी, संग्रामींची ॥ ३३८ ॥
कां शरीरा{आं}तील प्राणु, घरीं आतिथ्याचा ब्राह्मणु,
नाना चोहटांचा स्थाणु, उदासु जैसा ॥ ३३९ ॥
आणि गुणाचा यावाजावा, ढळे चळे ना पांडवा,
मृगजळाचा हेलावा, मेरु जैसा ॥ ३४० ॥
हें बहुत कायि बोलिजे, व्योम वारेनि न वचिजे,
कां सूर्य ना गिळिजे, अंधकारें ? ॥ ३४१ ॥
स्वप्न कां गा जियापरी, जगतयातें न सिंतरी,
गुणीं तैसा अवधारीं, न बंधिजे तो ॥ ३४२ ॥
गुणांसि कीर नातुडे, परी दुरूनि जैं पाहे कोडें,
तैं गुणदोष सायिखडें, सभ्यु जैसा ॥ ३४३ ॥
सत्कर्में सात्त्विकीं, रज तें रजोविषयकीं,
तम मोहादिकीं, वर्तत असे ॥ ३४४ ॥
परिस तयाचिया गा सत्ता, होती गुणक्रिया समस्ता,
हें फुडें जाणे सविता, लौकिका जेवीं ॥ ३४५ ॥
समुद्रचि भरती, सोमकांतचि द्रवती,
कुमुदें विकासती, चंद्रु तो उगा ॥ ३४६ ॥
कां वाराचि वाजे विझे, गगनें निश्चळ असिजे,
तैसा गुणाचिये गजबजे, डोलेना जो ॥ ३४७ ॥
अर्जुना येणें लक्षणें, तो गुणातीतु जाणणें,
परिस आतां आचरणें, तयाचीं जीं ॥ ३४८ ॥
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
तुल्यप्रियाप्रियोधीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४॥
तरी वस्त्रासि पाठीं पोटीं, नाहीं सुतावांचूनि किरीटी,
ऐसें सुये दिठी, चराचर मद्रूपें ॥ ३४९ ॥
म्हणौनि सुखदुःखासरिसें, कांटाळें आचरे ऐसें,
रिपुभक्तां जैसें, हरीचें देणें ॥ ३५० ॥
एऱ्हवीं तरी सहजें, सुखदुःख तैंचि सेविजे,
देहजळीं होईजे, मासोळी जैं ॥ ३५१ ॥
आतां तें तंव तेणें सांडिलें, आहे स्वस्वरूपेंसीचि मांडिलें,
सस्यांतीं निवडिलें, बीज जैसें ॥ ३५२ ॥
कां वोघ सांडूनि गांग, रिघोनि समुद्राचें आंग,
निस्तरली लगबग, खळाळाची ॥ ३५३ ॥
तेवीं आपणपांचि जया, वस्ती जाली गा धनंजया,
तया देहीं अपैसया, सुख तैसें दुःख ॥ ३५४ ॥
रात्रि तैसें पाहलें, हें धारणा जेवीं एक जालें,
आत्माराम देहीं आतलें, द्वंद्व तैसें ॥ ३५५ ॥
पैं निद्रिताचेनि आंगेंशीं, सापु तैशी उर्वशी,
तेवीं स्वरूपस्था सरिशीं, देहीं द्वंद्वें ॥ ३५६ ॥
म्हणौनि तयाच्या ठायीं, शेणा सोनया विशेष नाहीं,
रत्ना गुंडेया कांहीं, नेणिजे भेदु ॥ ३५७ ॥
घरा येवों पां स्वर्ग, कां वरिपडो वाघ,
परी आत्मबुद्धीसि भंग, कदा नव्हे ॥ ३५८ ॥
निवटलें न उपवडे, जळीनलें न विरूढे,
साम्यबुद्धी न मोडे, तयापरी ॥ ३५९ ॥
हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो, कां नीच म्हणौनि निंदिजो,
परी नेणें जळों विझों, राखोंडी जैसी ॥ ३६० ॥
तैसी निंदा आणि स्तुती, नये कोण्हेचि व्यक्ती,
नाहीं अंधारें कां वाती, सूर्या घरीं ॥ ३६१ ॥
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५॥
ईश्वर म्हणौनि पूजिला, कां चोरु म्हणौनि गांजिला,
वृषगजीं वेढिला, केला रावो ॥ ३६२ ॥
कां सुहृद पासीं आले, अथवा वैरी वरपडे जाले,
परी नेणें राती पाहालें, तेज जेवीं ॥ ३६३ ॥
साहीं ऋतु येतां आकाशें, लिंपिजेचि ना जैसें,
तेवीं वैशम्य मानसें, जाणिजेना ॥ ३६४ ॥
आणीकही एकु पाहीं, आचारु तयाच्या ठायीं,
तरी व्यापारासि नाहीं, जालें दिसे ॥ ३६५ ॥
सर्वांरंभा उटकलें, प्रवृत्तीचें तेथ मावळले,
जळती गा कर्मफळें, ते तो आगी ॥ ३६६ ॥
दृष्टादृष्टाचेनि नांवें, भावोचि जीवीं नुगवें,
सेवी जें कां स्वभावें, पैठें होये ॥ ३६७ ॥
सुखे ना शिणे, पाषाणु कां जेणें मानें,
तैसी सांडीमांडी मनें, वर्जिली असे ॥ ३६८ ॥
आतां किती हा विस्तारु, जाणें ऐसा आचारु,
जयातें तोचि साचारु, गुणातीतु ॥ ३६९ ॥
गुणांतें अतिक्रमणें, घडे उपायें जेणें,
तो आतां आईक म्हणे, श्रीकृष्णनाथु ॥ ३७० ॥
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६॥
तरी व्यभिचाररहित चित्तें, भक्तियोगें मातें,
सेवी तो गुणातें, जाकळूं शके ॥ ३७१ ॥
तरी कोण मी कैसी भक्ती, अव्यभिचारा काय व्यक्ती,
हे आघवीचि निरुती, होआवी लागे ॥ ३७२ ॥
तरी पार्था परियेसा, मी तंव येथ ऐसा,
रत्नीं किळावो जैसा, रत्नचि कीं तो ॥ ३७३ ॥
कां द्रवपणचि नीर, अवकाशचि अंबर,
गोडी तेचि साखर, आन नाहीं ॥ ३७४ ॥
वन्हि तेचि ज्वाळ, दळाचि नांव कमळ,
रूख तेंचि डाळ-, फळादिक ॥ ३७५ ॥
अगा हिम जें आकर्षलें, तेंचि हिमवंत जेवीं जालें,
नाना दूध मुरालें, तेंचि दहीं ॥ ३७६ ॥
तैसें विश्व येणें नांवें, हें मीचि पैं आघवें,
घेईं चंद्रबिंब सोलावें, न लगे जेवीं ॥ ३७७ ॥
घृताचें थिजलेंपण, न मोडितां घृतचि जाण,
कां नाटितां कांकण, सोनेंचि तें ॥ ३७८ ॥
न उकलितां पटु, तंतुचि असे स्पष्टु,
न विरवितां घटु, मृत्तिका जेवीं ॥ ३७९ ॥
म्हणौनि विश्वपण जावें, मग तैं मातें घेयावें,
तैसा नव्हे आघवें, सकटचि मी ॥ ३८० ॥
ऐसेनि मातें जाणिजे, ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे,
येथ भेदु कांहीं देखिजे, तरी व्यभिचारु तो ॥ ३८१ ॥
याकारणें भेदातें, सांडूनि अभेदें चित्तें,
आपण सकट मातें, जाणावें गा ॥ ३८२ ॥
पार्था सोनयाची टिका, सोनयासी लागली देखा,
तैसें आपणपें आणिका, मानावें ना ॥ ३८३ ॥
तेजाचा तेजौनि निघाला, परी तेजींचि असे लागला,
तया रश्मी ऐसा भला, बोधु होआवा ॥ ३८४ ॥
पैं परमाणु भूतळीं, हिमकणु हिमाचळीं,
मजमाजीं न्याहाळीं, अहं तैसें ॥ ३८५ ॥
हो कां तरंगु लहानु, परी सिंधूसी नाहीं भिन्नु,
तैसा ईश्वरीं मी आनु, नोहेचि गा ॥ ३८६ ॥
ऐसेनि बा समरसें, दृष्टि जे उल्हासे,
ते भक्ति पैं ऐसे, आम्ही म्हणों ॥ ३८७ ॥
आणि ज्ञानाचें चांगावें, इयेचि दृष्टि नांवें,
योगाचेंही आघवें, सर्वस्व हें ॥ ३८८ ॥
सिंधू आणि जळधरा-, माजीं लागली अखंड धारा,
तैसी वृत्ति वीरा, प्रवर्ते ते ॥ ३८९ ॥
कां कुहेसीं आकाशा, तोंडीं सांदा नाहीं तैसा,
तो परमपुरुषीं तैसा, एकवटे गा ॥ ३९० ॥
प्रतिबिंबौनि बिंबवरी, प्रभेची जैसी उजरी,
ते सोऽहंवृत्ती अवधारीं, तैसी होय ॥ ३९१ ॥
ऐसेनि मग परस्परें, ते सोऽहंवृत्ति जैं अवतरे,
तैं तियेहि सकट सरे, अपैसया ॥ ३९२ ॥
जैसा सैंधवाचा रवा, सिंधूमाजीं पांडवा,
विरालेया विरवावा, हेंही ठाके ॥ ३९३ ॥
नातरी जाळूनि तृण, वन्हिही विझे आपण,
तैसें भेदु नाशूनि जाण, ज्ञानही नुरे ॥ ३९४ ॥
माझें पैलपण जाये, भक्त हें ऐलपण ठाये,
अनादि ऐक्य जें आहे, तेंचि निवडे ॥ ३९५ ॥
आतां गुणातें तो किरीटी, जिणे या नव्हती गोष्टी,
जे एकपणाही मिठी, पडों सरली ॥ ३९६ ॥
किंबहुना ऐसी दशा, तें ब्रह्मत्व गा सुदंशा,
हें तो पावें जो ऐसा, मातें भजे ॥ ३९७ ॥
पुढतीं इहीं लिंगीं, भक्तु जो माझा जगीं,
हे ब्रह्मता तयालागीं, पतिव्रता ॥ ३९८ ॥
जैसें गंगेचेनि वोघें, डळमळित जळ जें निघे,
सिंधुपद तयाजोगें, आन नाहीं ॥ ३९९ ॥
तैसा ज्ञानाचिया दिठी, जो मातें सेवी किरीटी,
तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटीं, चूडारत्न ॥ ४०० ॥
यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था, सायुज्य ऐसी व्यवस्था,
याचि नांवें चौथा, पुरुषार्थ गा ॥ ४०१ ॥
परी माझें आराधन, ब्रह्मत्वीं होय सोपान,
एथ मी हन साधन, गमेन हो ॥ ४०२ ॥
तरी झणीं ऐसें, तुझ्या चित्तीं पैसें,
पैं ब्रह्म आन नसे, मीवांचूनि ॥ ४०३ ॥
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगोनाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
अगा ब्रह्म या नांवा, अभिप्रायो मी पांडवा,
मीचि बोलिजे आघवा, शब्दीं इहीं ॥ ४०४ ॥
पैं मंडळ आणि चंद्रमा, दोन्ही नव्हती सुवर्मा,
तैसा मज आणि ब्रह्मा, भेदु नाहीं ॥ ४०५ ॥
अगा नित्य जें निष्कंप, अनावृत धर्मरूप,
सुख जें उमप, अद्वितीय ॥ ४०६ ॥
विवेकु आपलें काम, सारूनि ठाकी जें धाम,
निष्कर्षाचें निःसीम, किंबहुना मी ॥ ४०७ ॥
ऐसेसें हो अवधारा, तो अनन्याचा सोयरा,
सांगतसे वीरा, पार्थासी ॥ ४०८ ॥
येथ धृतराष्ट्र म्हणे, संजया हें तूतें कोणें,
पुसलेनिविण वायाणें, कां बोलसी ? ॥ ४०९ ॥
माझी अवसरी ते फेडी, विजयाची सांगें गुढी,
येरु जीवीं म्हणे सांडीं, गोठी यिया ॥ ४१० ॥
संजयो विस्मयो मानसीं, आहा करूनि रसरसी,
म्हणे कैसें पां देवेंसी, द्वंद्व यया ? ॥ ४११ ॥
तरी तो कृपाळु तुष्टो, यया विवेकु हा घोंटो,
मोहाचा फिटो, महारोगु ॥ ४१२ ॥
संजयो ऐसें चिंतितां, संवादु तो सांभाळितां,
हरिखाचा येतु चित्ता, महापूरु ॥ ४१३ ॥
म्हणौनि आतां येणें, उत्साहाचेनि अवतरणें,
श्रीकृष्णाचें बोलणें, सांगिजैल ॥ ४१४ ॥
तया अक्षराआंतील भावो, पाववीन मी तुमचा ठावो,
आइका म्हणे ज्ञानदेवो, निवृत्तीचा ॥ ४१५ ॥
ज्ञानेश्वरी / अध्याय पंधरावा : संत ज्ञानेश्वर
॥ ॐ श्री परमात्मने नमः ॥॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥
। अथ पञ्चदशोऽध्यायः - अध्याय पंधरावा,।
। पुरुषोत्तमयोगः।
आतां हृदय हें आपुलें, चौफाळुनियां भलें,
वरी बैसऊं पाउलें, श्रीगुरूंचीं ॥ १ ॥
ऐक्यभावाची अंजुळी, सर्वेंद्रिय कुड्मुळी,
भरूनियां पुष्पांजुळी, अर्घ्यु देवों ॥ २ ॥
अनन्योदकें धुवट, वासना जे तन्निष्ठ,
ते लागलेसे अबोट, चंदनाचें ॥ ३ ॥
प्रेमाचेनि भांगारें, निर्वाळूनि नूपरें,
लेवऊं सुकुमारें, पदें तियें ॥ ४ ॥
घणावली आवडी, अव्यभिचारें चोखडी,
तिये घालूं जोडी, आंगोळिया ॥ ५ ॥
आनंदामोदबहळ, सात्त्विकाचें मुकुळ,
तें उमललें अष्टदळ, ठेऊं वरी ॥ ६ ॥
तेथे अहं हा धूप जाळूं, नाहं तेजें वोवाळूं,
सामरस्यें पोटाळूं, निरंतर ॥ ७ ॥
माझी तनु आणि प्राण, इया दोनी पाउवा लेऊं श्रीगुरुचरण,
करूं भोगमोक्ष निंबलोण, पायां तयां ॥ ८ ॥
इया श्रीगुरुचरणसेवा, हों पात्र तया दैवा,
जे सकळार्थमेळावा, पाटु बांधे ॥ ९ ॥
ब्रह्मींचें विसवणेंवरी, उन्मेख लाहे उजरी,
जें वाचेतें इयें करी, सुधासिंधु ॥ १० ॥
पूर्णचंद्राचिया कोडी, वक्तृत्वा घापें कुरोंडी,
तैसी आणी गोडी, अक्षरांतें ॥ ११ ॥
सूर्यें अधिष्ठिली प्राची, जगा राणीव दे प्रकाशाची,
तैशी वाचा श्रोतयां ज्ञानाची, दिवाळी करी ॥ १२ ॥
नादब्रह्म खुजें, कैवल्यही तैसें न सजे,
ऐसा बोलु देखिजे, जेणें दैवें ॥ १३ ॥
श्रवणसुखाच्या मांडवीं, विश्व भोगी माधवीं,
तैसी सासिन्नली बरवी, वाचावल्ली ॥ १४ ॥
ठावो न पवता जयाचा, मनेंसी मुरडली वाचा,
तो देवो होय शब्दाचा, चमत्कारु ॥ १५ ॥
जें ज्ञानासि न चोजवे, ध्यानासिही जें नागवे,
तें अगोचर फावे, गोठीमाजीं ॥ १६ ॥
येवढें एक सौभग, वळघे वाचेचें आंग,
श्रीगुरुपादपद्मपराग, लाहे जैं कां ॥ १७ ॥
तरी बहु बोलूं काई, आजि तें आनीं ठाईं,
मातेंवाचूनि नाहीं, ज्ञानदेवो म्हणे ॥ १८ ॥
जे तान्हेनि मियां अपत्यें, आणि माझे गुरु एकलौतें,
म्हणौनि कृपेंसि एकहातें, जालें तिये ॥ १९ ॥
पाहा पां भरोवरी आघवी, मेघ चातकांसी रिचवी,
मजलागीं गोसावी, तैसें केलें ॥ २० ॥
म्हणौनि रिकामें तोंड, करूं गेलें बडबड,
कीं गीता ऐसें गोड, आतुडलें ॥ २१ ॥
होय अदृष्ट आपैतें, तैं वाळूचि रत्नें परते,
उजू आयुष्य तैं मारितें, लोभु करी ॥ २२ ॥
आधणीं घातलिया हरळ, होती अमृताचे तांदुळ,
जरी भुकेची राखे वेळ, श्रीजगन्नाथु ॥ २३ ॥
तयापरी श्रीगुरु, करिती जैं अंगीकारु,
तैं होऊनि ठाके संसारु, मोक्षमय आघवा ॥ २४ ॥
पाहा पां श्रीनारायणें, तया पांडवांचें उणें,
कीजेचि ना पुराणें, विश्ववंद्यें ? ॥ २५ ॥
तैसें श्रीनिवृत्तिराजें, अज्ञानपण हें माझें,
आणिलें वोजें, ज्ञानाचिया ॥ २६ ॥
परी हें असो आतां, प्रेम रुळतसे बोलतां,
कें गुरुगौरव वर्णितां, उन्मेष असे ? ॥ २७ ॥
आतां तेणेंचि पसायें, तुम्हां संताचे मी पायें,
वोळगेन अभिप्रायें, गीतेचेनि ॥ २८ ॥
तरी तोचि प्रस्तुतीं, चौदाविया अध्यायाच्या अंतीं,
निर्णयो कैवल्यपती, ऐसा केला ॥ २९ ॥
जें ज्ञान जयाच्या हातीं, तोचि समर्थु मुक्ति,
जैसा शतमख संपत्ती, स्वर्गींचिये ॥ ३० ॥
कां शत एक जन्मां, जो जन्मोनि ब्रह्मकर्मा,
करी तोचि ब्रह्मा, आनु नोहे ॥ ३१ ॥
नाना सूर्याचा प्रकाशु, लाहे जेवीं डोळसु,
तेवीं ज्ञानेंचि सौरसु, मोक्षाचा तो ॥ ३२ ॥
तरी तया ज्ञानालागीं, कवणा पां योग्यता आंगीं,
हें पाहतां जगीं, देखिला एकु ॥ ३३ ॥
जें पाताळींचेंही निधान, दावील कीर अंजन,
परी होआवे लोचन, पायाळाचे ॥ ३४ ॥
तैसें मोक्ष देईल ज्ञान, येथें कीर नाहीं आन,
परी तेंचि थारे ऐसें मन, शुद्ध होआवें ॥ ३५ ॥
तरी विरक्तीवांचूनि कहीं, ज्ञानासि तगणेंचि नाहीं,
हें विचारूनि ठाईं, ठेविलें देवें ॥ ३६ ॥
आतां विरक्तीची कवण परी, जे येऊनि मनातें वरी,
हेंही सर्वज्ञें श्रीहरी, देखिलें असे ॥ ३७ ॥
जे विषें रांधिली रससोये, जैं जेवणारा ठाउवी होये,
तैं तो ताटचि सांडूनि जाये, जयापरी ॥ ३८ ॥
तैसी संसारा या समस्ता, जाणिजे जैं अनित्यता,
तैं वैराग्य दवडितां, पाठी लागे ॥ ३९ ॥
आतां अनित्यत्व या कैसें, तेंचि वृक्षाकारमिषें,
सांगिजत असे विश्वेशें, पंचदशीं ॥ ४० ॥
उपडिलें कवतिकें, झाड येरिमोहरा ठाके,
तें वेगें जैसें सुके, तैसें हें नोहे ॥ ४१ ॥
यातें एकेपरी, रूपकाचिया कुसरी,
सारीतसे वारी, संसाराची ॥ ४२ ॥
करूनि संसार वावो, स्वरूपीं अहंते ठावो,
होआवया अध्यावो, पंधरावा हा ॥ ४३ ॥
आतां हेंचि आघवें, ग्रंथगर्भींचें चांगावें,
उपलविजेल जीवें, आकर्णिजे ॥ ४४ ॥
तरी महानंद समुद्र, झॊ पूर्ण पूर्णीमा चंद्र,
तो द्वारकेचा नरेंद्र, ऐसें म्हणे ॥ ४५ ॥
अगा पैं पंडुकुमरा, येतां स्वरूपाचिया घरा,
करीतसे आडवारा, विश्वाभासु जो ॥ ४६ ॥
तो हा जगडंबरु, नोहे येथ संसारु,
हा जाणिजे महातरु, थांवला असे ॥ ४७ ॥
परी येरां रुखांसारिखा, हा तळीं मूळें वरी शाखा,
तैसा नोहे म्हणौनि लेखा, नयेचि कवणा ॥ ४८ ॥
आगी कां कुऱ्हाडी, होय रिगावा जरी बुडीं,
तरी हो कां भलतेवढी, वरिचील वाढी ॥ ४९ ॥
जे तुटलिया मूळापाशीं, उलंडेल कां शाखांशीं,
परी तैशी गोठी कायशी, हा सोपा नव्हे ॥ ५० ॥
अर्जुना हें कवतिक, सांगतां असे अलौकिक,
जे वाढी अधोमुख, रुखा यया ॥ ५१ ॥
जैसा भानू उंची नेणों कें, रश्मिजाळ तळीं फांके,
संसार हें कावरुखें, झाड तैसें ॥ ५२ ॥
आणि आथी नाथी तितुकें, रुंधलें असे येणेंचि एकें,
कल्पांतींचेनि उदकें, व्योम जैसें ॥ ५३ ॥
कां रवीच्या अस्तमानीं, आंधारेनि कोंदे रजनी,
तैसा हाचि गगनीं, मांडला असे ॥ ५४ ॥
यया फळ ना चुंबितां, फूल ना तुरंबितां,
जें कांहीं पंडुसुता, तें रुखुचि हा ॥ ५५ ॥
हा ऊर्ध्वमूळ आहे, परी उन्मूळिला नोहे,
येणेंचि हा होये, शाड्वळु गा ॥ ५६ ॥
आणि ऊर्ध्वमूळ ऐसें, निगदिलें कीर असे,
परी अधींही असोसें, मूळें यया ॥ ५७ ॥
प्रबळला चौमेरी, पिंपळा कां वडाचिया परी,
जे पारंबियांमाझारीं, डहाळिया असती ॥ ५८ ॥
तेवींचि गा धनंजया, संसारतरु यया,
अधींचि आथी खांदिया, हेंही नाहीं ॥ ५९ ॥
तरी ऊर्ध्वाहीकडे, शाखांचे मांदोडे,
दिसताति अपाडें, सासिन्नलें ॥ ६० ॥
जालें गगनचि पां वेलिये, कां वारा मांडला रुखाचेनि आयें,
नाना अवस्थात्रयें, उदयला असे ॥ ६१ ॥
ऐसा हा एकु, विश्वाकार विटंकु,
उदयला जाण रुखु, ऊर्ध्वमूळु ॥ ६२ ॥
आतां ऊर्ध्व या कवण, येथें मूळ तें किं लक्षण,
कां अधोमुखपण, शाखा कैसिया ॥ ६३ ॥
अथवा द्रुमा यया, अधीं जिया मूळिया,
तिया कोण कैसिया, ऊर्ध्व शाखा ॥ ६४ ॥
आणि अश्वत्थु हा ऐसी, प्रसिद्धी कायसी,
आत्मविदविलासीं, निर्णयो केला ॥ ६५ ॥
हें आघवेंचि बरवें, तुझिये प्रतीतीसि फावे,
तैसेनि सांगों सोलिंवें, विन्यासें गा ॥ ६६ ॥
परी ऐकें गा सुभगा, हा प्रसंगु असे तुजचि जोगा,
कानचि करीं हो सर्वांगा, हियें आथिलिया ॥ ६७ ॥
ऐसें प्रेमरसें सुरफुरें, बोलिलें जंव यादववीरें,
तंव अवधान अर्जुनाकारें, मूर्त जालें ॥ ६८ ॥
देव निरूपिती तें थेंकुलें, येवढें श्रोतेपण फांकलें,
जैसे आकाशा खेंव पसरिलें, दाही दिशीं ॥ ६९ ॥
श्रीकृष्णोक्तिसागरा, हा अगस्तीचि दुसरा,
म्हनौनि घोंटु भरों पाहे एकसरा, अवघेयाचा ॥ ७० ॥
ऐसी सोय सांडूनि खवळिली, आवडी अर्जुनीं देवें देखिली,
तेथ जालेनि सुखें केली, कुरवंडी तया ॥ ७१ ॥
श्रीभगवानुवाच।
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १॥
मग म्हणे धनंजया, तें ऊर्ध्व गा तरू यया,
येणें रुखेंचि कां जया, ऊर्ध्वता गमे ॥ ७२ ॥
एऱ्हवीं मध्योर्ध्व अध, हे नाहीं जेथ भेद,
अद्वयासीं एकवद, जया ठायीं ॥ ७३ ॥
जो नाइकिजतां नादु, जो असौरभ्य मकरंदु,
जो आंगाथिला आनंदु, सुरतेविण ॥ ७४ ॥
जया जें आऱ्हां परौतें, जया जें पुढें मागौतें,
दिसतेविण दिसतें, अदृश्य जें ॥ ७५ ॥
उपाधीचा दुसरा, घालितां वोपसरा,
नामरूपाचा संसारा, होय जयातें ॥ ७६ ॥
ज्ञातृज्ञेयाविहीन, नुसधेंचि जें ज्ञान,
सुखा भरलें गगन, गाळींव जें ॥ ७७ ॥
जें कार्य ना कारण, जया दुजें ना एकपण,
आपणयां जें जाण, आपणचि ॥ ७८ ॥
ऐसें वस्तु जें साचें, तें ऊर्ध्व गा यया तरूचें,
तेथ आर घेणें मूळाचें, तें ऐसें असे ॥ ७९ ॥
तरी माया ऐसी ख्याती, नसतीच यया आथी,
कां वांझेची संतती, वानणें जैशी ॥ ८० ॥
तैशी सत् ना असत् होये, जे विचाराचें नाम न साहे,
ऐसेया परीची आहे, अनादि म्हणती ॥ ८१ ॥
जे नानातत्त्वांंची मांदुस, जे जगदभ्राचें आकाश,
जे आकारजाताचें दुस, घडी केलें ॥ ८२ ॥
जे भवद्रुमबीजिका, जे प्रपंचचित्र भूमिका,
विपरीत ज्ञानदीपिका, सांचली जे ॥ ८३ ॥
ते माया वस्तूच्या ठायीं, असे जैसेनि नाहीं,
मग वस्तुप्रभाचि पाही, प्रगट होये ॥ ८४ ॥
जेव्हां आपणया आली निद, करी आपणपें जेवीं मुग्ध,
कां काजळी आणी मंद, प्रभा दीपीं ॥ ८५ ॥
स्वप्नीं प्रियापुढें तरुणांगी, निदेली चेववूनि वेगीं,
आलिंगिलेनिवीण आलिंगी, सकामु करी ॥ ८६ ॥
तैसी स्वरूपीं जाली माया, आणी स्वरूप नेणे धनंजया,
तेंचि रुखा यया, मूळ पहिलें ॥ ८७ ॥
वस्तूसी आपुला जो अबोधु, तो ऊर्ध्वीं आठुळैजे कंदु,
वेदांतीं हाचि प्रसिद्धु, बीजभावो ॥ ८८ ॥
घन अज्ञान सुषुप्ती, तो बीजांकुरभावो म्हणती,
येर स्वप्न हन जागृती, हा फळभावो तियेचा ॥ ८९ ॥
ऐसी यया वेदांतीं, निरूपणभाषाप्रतीती,
परी तें असो प्रस्तुतीं, अज्ञान मूळ ॥ ९० ॥
तें ऊर्ध्व आत्मा निर्मळें, अधोर्ध्व सूचिती मूळें,
बळिया बांधोनि आळें, मायायोगाचें ॥ ९१ ॥
मग आधिलीं सदेहांतरें, उठती जियें अपारें,
ते चौपासि घेऊनि आगारें, खोलावती ॥ ९२ ॥
ऐसें भवद्रुमाचें मूळ, हें ऊर्ध्वीं करी बळ,
मग आणियांचें बेंचळ, अधीं दावी ॥ ९३ ॥
तेथ् चिद्वृत्ति पहिलें, महत्तत्त्व उमललें,
तें पान वाल्हेंदुल्हें, एक निघे ॥ ९४ ॥
मग सत्त्वरजतमात्मकु, त्रिविध अहंकारु जो एकु,
तो तिवणा अधोमुखु, डिरु फुटे ॥ ९५ ॥
तो बुद्धीची घेऊनि आगारी, भेदाची वृद्धि करी,
तेथे मनाचे डाळ धरी, साजेपणें ॥ ९६ ॥
ऐसा मूळाचिया गाढिका, विकल्परस कोंवळिका,
चित्तचतुष्टय डाहाळिका, कोंभैजे तो ॥ ९७ ॥
मग आकाश वायु द्योतक, आप पृथ्वी हें पांच फोंक,
महाभूतांचें सरोख, सरळे होती ॥ ९८ ॥
तैसीं श्रोत्रादि तन्मात्रें, तियें अंगवसां गर्भपत्रें,
लुळलुळितें विचित्रें, उमळती गा ॥ ९९ ॥
तेथ शब्दांकुर वरिपडी, श्रोत्रा वाढी देव्हडी,
होता करित कांडीं, आकांक्षेचीं ॥ १०० ॥
अंगत्वचेचे वेलपल्लव, स्पर्शांकुरीं घेती धांव,
तेथ बांबळ पडे अभिनव, विकारांचें ॥ १०१ ॥
पाठीं रूपपत्र पालोवेलीं, चक्षु लांब तें कांडें घाली,
ते वेळीं व्यामोहता भली, पाहाळीं जाय ॥ १०२ ॥
आणि रसाचें आंगवसें, वाढतां वेगें बहुवसें,
जिव्हे आर्तीची असोसें, निघती बेंचें ॥ १०३ ॥
तैसेंचि कोंभैलेनि गंधें, घ्राणाची डिरी थांबुं बांधे,
तेथ तळु घे स्वानंदें, प्रलोभाचा ॥ १०४ ॥
एवं महदहंबुद्धि, मनें महाभूतसमृद्धी,
इया संसाराचिया अवधी, सासनिजे ॥ १०५ ॥
किंबहुना इहीं आठें, आंगीं हा अधिक फांटे,
परी शिंपीचियेवढें उमटे, रुपें जेवीं ॥ १०६ ॥
कां समुद्राचेनि पैसारें, वरी तरंगता आसारे,
तैसें ब्रह्मचि होय वृक्षाकारें, अज्ञानमूळ ॥ १०७ ॥
आतां याचा हाचि विस्तारु, हाचि यया पैसारु,
जैसा आपणपें स्वप्नीं परिवारु, येकाकिया ॥ १०८ ॥
परी तें असो हें ऐसें, कावरें झाड उससे,
यया महदादि आरवसें, अधोशाखा ॥ १०९ ॥
आणि अश्वत्थु ऐसें ययातें, म्हणती जे जाणते,
तेंही परिस हो येथें, सांगिजैल ॥ ११० ॥
तरी श्वः म्हणिजे उखा, तोंवरी एकसारिखा,
नाहीं निर्वाहो यया रुखा, प्रपंचरूपा ॥ १११ ॥
जैसा न लोटतां क्षणु, मेघु होय नानावर्णु,
कां विजु नसे संपूर्णु, निमेषभरी ॥ ११२ ॥
ना कांपतया पद्मदळा, वरीलिया बैसका नाहीं जळा,
कां चित्त जैसें व्याकुळा, माणुसाचें ॥ ११३ ॥
तैसीचि ययाची स्थिती, नासत जाय क्षणक्षणाप्रती,
म्हणौनि ययातें म्हणती, अश्वत्थु हा ॥ ११४ ॥
आणि अश्वत्थु येणें नांवें, पिंपळु म्हणती स्वभावें,
परी तो अभिप्राय नव्हे, श्रीहरीचा ॥ ११५ ॥
एऱ्हवीं पिंपळु म्हणतां विखीं, मियां गति देखिली असे निकी,
परी तें असो काय लौकिकीं, हेतु काज ॥ ११६ ॥
म्हणौनि हा प्रस्तुतु, अलौकिकु परियेसा ग्रंथु,
तरी क्षणिकत्वेंचि अश्वत्थु, बोलिजे हा ॥ ११७ ॥
आणीकुही येकु थोरु, यया अव्ययत्वाचा डगरु,
आथी परी तो भीतरु, ऐसा आहे ॥ ११८ ॥
जैसा मेघांचेनि तोंडें, सिंधु एके आंगें काढे,
आणि नदी येरीकडे, भरितीच असती ॥ ११९ ॥
तेथ वोहटे ना चढे, ऐसा परिपूर्णुचि आवडे,
परी ते फुली जंव नुघडे, मेघानदींची ॥ १२० ॥
ऐसें या रुखाचें होणें जाणें, न तर्के होतेनि वहिलेपणें,
म्हणौनि ययातें लोकु म्हणे, अव्ययु हा ॥ १२१ ॥
एऱ्हवीं दानशीळु पुरुषु, वेंचकपणेंचि संचकु,
तैसा व्ययेंचि हा रुखु, अव्ययो गमे ॥ १२२ ॥
जातां वेगें बहुवसें, न वचे कां भूमीं रुतलें असे,
रथाचें चक्र दिसे। जियापरी ॥ १२३ ॥
तैसें काळातिक्रमें जे वाळे, ते भूतशाखा जेथ गळे।
तेथ कोडीवरी उमाळे, उठती आणिक ॥ १२४ ॥
परी येकी केधवां गेली। शाखाकोडी केधवां जाली,
हें नेणवे जेवीं उमललीं, आषाढाभ्रें ॥ १२५ ॥
महाकल्पाच्या शेवटीं, उदेलिया उमळती सृष्टी,
तैसेंचि आणिखीचें दांग उठी, सासिन्नलें ॥ १२६ ॥
संहारवातें प्रचंडें, पडती प्रळयांतींचीं सालडें,
तंव कल्पादीचीं जुंबाडें, पाल्हेजती ॥ १२७ ॥
रिगे मन्वंतर मनूपुढें, वंशावरी वंशांचे मांडे,
जैसी इक्षुवृद्धी कांडेंनकांडें, जिंके जेवीं ॥ १२८ ॥
कलियुगांतीं कोरडीं, चहुं युगांची सालें सांडी,
तंव कृतयुगाची पेली देव्हडी, पडे पुढती ॥ १२९ ॥
वर्ततें वर्ष जाये, तें पुढिला मुळहारी होये,
जैसा दिवसु जात कीं येत आहे, हें चोजवेना ॥ १३० ॥
जैशा वारियाच्या झुळकां, सांदा ठाउवा नव्हे देखा,
तैसिया उठती पडती शाखा, नेणों किती ॥ १३१ ॥
एकी देहाची डिरी तुटे, तंव देहांकुरीं बहुवी फुटे,
ऐसेनि भवतरु हा वाटे, अव्ययो ऐसा ॥ १३२ ॥
जैसें वाहतें पाणी जाय वेगें, तैसेंचि आणिक मिळे मागें,
येथ असंतचि असिजे जगें, मानिजे संत ॥ १३३ ॥
कां लागोनि डोळां उघडे, तंव कोडीवरी घडे मोडे,
नेणतया तरंगु आवडे, नित्यु ऐसा ॥ १३४ ॥
वायसा एकें बुबुळें दोहींकडे, डोळा चाळीतां अपाडें,
दोन्ही आथी ऐसा पडे, भ्रमु जेवीं जगा ॥ १३५ ॥
पैं भिंगोरी निधिये पडली, ते गमे भूमीसी जैसी जडली,
ऐसा वेगातिशयो भुली, हेतु होय ॥ १३६ ॥
हें बहु असो झडती, आंधारें भोवंडितां कोलती,
ते दिसे जैसी आयती, चक्राकार ॥ १३७ ॥
हा संसारवृक्षु तैसा, मोडतु मांडतु सहसा,
न देखोनि लोकु पिसा, अव्ययो मानी ॥ १३८ ॥
परि ययाचा वेगु देखे, जो हा क्षणिक ऐसा वोळखे,
जाणे कोडिवेळां निमिखें, होत जात ॥ १३९ ॥
नाहीं अज्ञानावांचूनि मूळ, ययाचें असिलेंपण टवाळ,
ऐसें झाड सिनसाळ, देखिलें जेणें ॥ १४० ॥
तयातें गा पंडुसुता, मी सर्वज्ञुही म्हणें जाणता,
पैं वाग्ब्रह्म सिद्धांता, वंद्यु तोची ॥ १४१ ॥
योगजाताचें जोडलें, तया एकासीचि उपेगा गेलें,
किंबहुना जियालें, ज्ञानही त्याचेनी ॥ १४२ ॥
हें असो बहु बोलणें, वानिजैल तो कवणें,
जो भवरुखु जाणें, उखि ऐसा ॥ १४३ ॥
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २॥
मग ययाचि प्रपंचरूपा, अधोशाखिया पादपा,
डाहाळिया जाती उमपा, ऊर्ध्वाही उजू ॥ १४४ ॥
आणि अधीं फांकली डाळें, तिये होती मूळें,
तयाही तळीं पघळे, वेल पालवु ॥ १४५ ॥
ऐसें जें आम्हीं, म्हणितलें उपक्रमीं,
तेंही परिसें सुगमीं, बोलीं सांगों ॥ १४६ ॥
तरी बद्धमूळ अज्ञानें, महदादिकीं सासिनें,
वेदांचीं थोरवनें, घेऊनियां ॥ १४७ ॥
परी आधीं तंव स्वेदज, जारज उद्भिज अंडज,
हे बुडौनि महाभुज, उठती चारी ॥ १४८ ॥
यया एकैकाचेनि आंगवटें, चौर्यांशीं लक्षधा फुटे,
ते वेळीं जीवशाखीं फांटे, सैंधचि होती ॥ १४९ ॥
प्रसवती शाखा सरळिया, नानासृष्टि डाहाळिया,
आड फुटती माळिया, जातिचिया ॥ १५० ॥
स्त्री पुरुष नपुंसकें, हे व्यक्तिभेदांचे टके,
आंदोळती आंगिकें, विकारभारें ॥ १५१ ॥
जैसा वर्षाकाळु गगनीं, पाल्हेजे नवघनीं,
तैसें आकारजात अज्ञानीं, वेलीं जाय ॥ १५२ ॥
मग शाखांचेनि आंगभारें, लवोनि गुंफिती परस्परें,
गुणक्षोभाचे वारे, उदयजती ॥ १५३ ॥
तेथ तेणें अचाटें, गुणांचेनि झडझडाटें,
तिहीं ठायीं हा फांटे, ऊर्ध्वमूळ ॥ १५४ ॥
ऐसा रजाचिया झुळुका, झडाडितां आगळिका,
मनुष्यजाती शाखा, थोरावती ॥ १५५ ॥
तिया ऊर्ध्वीं ना अधीं, माझारींचि कोंदाकोंदी,
आड फुटती खांदी, चतुर्वर्णांच्या ॥ १५६ ॥
तेथ विधिनिषेध सपल्लव, वेदवाक्यांचें अभिनव,
पालव डोलती बरव, नीच नवे ॥ १५७ ॥
अर्थु कामु पसरे, अग्रवनें घेती थारे,
तेथ क्षणिकें पदांतरें, इहभोगाचीं ॥ १५८ ॥
तेथ प्रवृत्तीचेनि वृद्धिलोभें, खांकरेजती शुभाशुभें,
नानाकर्मांचे खांबे, नेणों किती ॥ १५९ ॥
तेवींचि भोगक्षीणें मागिलें, पडती देहांतींचीं बुडसळें,
तंव पुढां वाढी पेले, नवेया देहांची ॥ १६० ॥
आणि शब्दादिक सुहावे, सहज रंगें हवावे,
विषयपल्लव नवे, नीत्य होती ॥ १६१ ॥
ऐसे रजोवातें प्रचंडें, मनुष्यशाखांचे मांदोडे,
वाढती तो एथ रुढे, मनुष्यलोकु ॥ १६२ ॥
तैसाचि तो रजाचा वारा, नावेक धरी वोसरा,
मग वाजों लागे घोरा, तमाचा तो ॥ १६३ ॥
तेधवां याचिया मनुष्यशाखा, नीच वासना अधीं देखा,
पल्हेजती डाहाळिका, कुकर्माचिया ॥ १६४ ॥
अप्रवृत्तींचे खणुवाळे, कोंभ निघती सरळे,
घेत पान पालव डाळे, प्रमादाचीं ॥ १६५ ॥
बोलती निषेधनियमें, जिया ऋचा यजुःसामें,
तो पाला तया घुमें, टकेयावरी ॥ १६६ ॥
प्रतिपादिती अभिचार, आगम जे परमार,
तिहीं पानीं घेती प्रसर, वासना वेली ॥ १६७ ॥
तंव तंव होतीं थोराडें, अकर्मांचीं तळबुडें,
आणि जन्मशाखा पुढें पुढें, घेती धांव ॥ १६८ ॥
तेथ चांडाळादि निकृष्टा, दोषजातीचा थोर फांटा,
जाळ पडे कर्मभ्रष्टां, भुलोनियां ॥ १६९ ॥
पशु पक्षी सूकर, व्याघ्र वृश्चिक विखार,
हे आडशाखा प्रकार, पैसु घेती ॥ १७० ॥
परी ऐशा शाखा पांडवा, सर्वांगींहि नित्य नवा,
निरयभोग यावा, फळाचा तो ॥ १७१ ॥
आणि हिंसाविषयपुढारी, कुकर्मसंगें धुर धुरी,
जन्मवरी आगारी, वाढतीचि असे ॥ १७२ ॥
ऐसे होती तरु तृण, लोह लोष्ट पाषाण,
इया खांदिया तेवीं जाण, फळेंही हेंची ॥ १७३ ॥
अर्जुना गा अवधारीं, मनुष्यालागोनि इया परी,
वृद्धि स्थावरांतवरी, अधोशाखांची ॥ १७४ ॥
म्हणौनि जीं मनुष्यडाळें, तियें जाणावीं अधींचि मूळें,
जे एथूनि हा पघळे, संसारतरु ॥ १७५ ॥
एऱ्हवीं ऊर्ध्वींचें पार्था, मुद्दल मूळ पाहतां,
अधींचिया मध्यस्था, शाखा इया ॥ १७६ ॥
परी तामसी सात्त्विकी, सुकृतदुष्कृतात्मकी,
विरुढती या शाखीं, अधोर्ध्वींचिया ॥ १७७ ॥
आणि वेदत्रयाचिया पाना, नये अन्यत्र लागों अर्जुना,
जे मनुष्यावांचूनि विधाना, विषय नाहीं ॥ १७८ ॥
म्हणौनि तनु मानुषा, इया ऊर्ध्वमूळौनि जरी शाखा,
तरी कर्मवृद्धीसि देखा, इयेंचि मूळें ॥ १७९ ॥
आणि आनीं तरी झाडीं, शाखा वाढतां मुळें गाढीं,
मूळ गाढें तंव वाढी, पैस आथी ॥ १८० ॥
तैसेंचि इया शरीरा, कर्म तंव देहा संसारा,
आणि देह तंव व्यापारा, ना म्हणोंचि नये ॥ १८१ ॥
म्हणौनि देहें मानुषें, इयें मुळें होती न चुके,
ऐसें जगज्जनकें, बोलिलें तेणें ॥ १८२ ॥
मग तमाचें तें दारुण, स्थिरावलेया वाउधाण,
सत्त्वाची सुटे सत्राण, वाहुटळी ॥ १८३ ॥
तैं याचि मनुष्याकारा, मुळीं सुवासना निघती आरा,
घेऊनि फुटती कोंबारा, सुकृतांकुरीं ॥ १८४ ॥
उकलतेनि उन्मेखें, प्रज्ञाकुशलतेंची तिखें,
डिरिया निघती निमिखें, बाबळैजुनी ॥ १८५ ॥
मतीचे सोट वांवे, घालिती स्फूर्तींचेनि थांवें,
बुद्धि प्रकाश घे धांवे, विवेकावरी ॥ १८६ ॥
तेथ मेधारसें सगर्भ, अस्थापत्रीं सबोंब,
सरळ निघती कोंभ, सद्वृत्तीचे ॥ १८७ ॥
सदाचाराचिया सहसा, टका उठती बहुवसा,
घुमघुमिति घोषा, वेदपद्याच्या ॥ १८८ ॥
शिष्टागमविधानें, विविधयागवितानें,
इये पानावरी पानें, पालेजती ॥१८९ ॥
ऐशा यमदमीं घोंसाळिया, उठती तपाचिया डाहाळिया,
देती वैराग्यशाखा कोंवळिया, वेल्हाळपणें ॥ १९० ॥
विशिष्टां व्रतांचे फोक, धीराच्या अणगटी तिख,
जन्मवेगें ऊर्ध्वमुख, उंचावती ॥ १९१ ॥
माजीं वेदांचा पाला दाट, तो करी सुविद्येचा झडझडाट,
जंव वाजे अचाट, सत्त्वानिळु तो ॥ १९२ ॥
तेथ धर्मडाळ बाहाळी, दिसती जन्मशाखा सरळी,
तिया आड फुटती फळीं, स्वर्गादिकीं ॥ १९३ ॥
पुढां उपरति रागें लोहिवी, धर्ममोक्षाची शाखा पालवी,
पाल्हाजत नित्य नवी, वाढतीचि असे ॥ १९४ ॥
पैं रविचंद्रादि ग्रहवर, पितृ ऋषी विद्याधर,
हे आडशाखा प्रकार, पैसु घेती ॥ १९५ ॥
याहीपासून उंचवडें, गुढले फळाचेनि बुडें,
इंद्रादिक ते मांदोडे, थोर शाखांचे ॥ १९६ ॥
मग तयांही उपरी डाहाळिया, तपोज्ञानीं उंचावलिया,
मरीचि कश्यपादि इया, उपरी शाखा ॥ १९७ ॥
एवं माळोवाळी उत्तरोत्तरु, ऊर्ध्वशाखांचा पैसारु,
बुडीं साना अग्रीं थोरु, फळाढ्यपणें ॥ १९८ ॥
वरी उपरिशाखाही पाठीं, येती फळभार जे किरीटी,
ते ब्रह्मेशांत अणगटीं, कोंभ निघती ॥ १९९ ॥
फळाचेनि वोझेपणें, ऊर्ध्वीं वोवांडें दुणें,
जंव माघौतें बैसणें, मूळींचि होय ॥ २०० ॥
प्राकृताही तरी रुखा, जें फळें दाटलीं होय शाखा,
ते वोवांडली देखा, बुडासि ये ॥ २०१ ॥
तैसें जेथूनि हा आघवा, संसारतरूचा उठावा,
तियें मूळीं टेंकती पांडवा, वाढतेनि ज्ञानें ॥ २०२ ॥
म्हणौनि ब्रह्मेशानापरौतें, वाढणें नाहीं जीवातें,
तेथूनि मग वरौतें, ब्रह्मचि कीं ॥ २०३ ॥
परी हें असो ऐसें, ब्रह्मादिक ते आंगवसें,
ऊर्ध्वमुळासरिसें, न तुकती गा ॥ २०४ ॥
आणीकही शाखा उपरता, जिया सनकादिक नामें विख्याता,
तिया फळीं मूळीं नाडळता, भरलिया ब्रह्मीं ॥ २०५ ॥
ऐसी मनुष्यापासूनि जाणावी, ऊर्ध्वीं ब्रह्मादिशेष पालवी,
शाखांची वाढी बरवी, उंचावे पैं ॥ २०६ ॥
पार्था ऊर्ध्वींचिया ब्रह्मादि, मनुष्यत्वचि होय आदि,
म्हणौनि इयें अधीं, म्हणितलीं मूळें ॥ २०७ ॥
एवं तुज अलौकिकु, हा अधोर्ध्वशाखु,
सांगितला भवरुखु, ऊर्ध्वमूळु ॥ २०८ ॥
आणि अधींचीं हीं मूळें, उपपत्ती परिसविली सविवळें,
आतां परिस उन्मूळें, कैसेनि हा ॥ २०९ ॥
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३॥
परी तुझ्या हन पोटीं, ऐसें गमेल किरीटी,
जे एवढें झाड उत्पाटी, ऐसें कायि असे ? ॥ २१० ॥
कें ब्रह्मयाच्या शेवटवरी, ऊर्ध्व शाखांची थोरी,
आणि मूळ तंव निराकारीं, ऊर्ध्वीं असे ॥ २११ ॥
हा स्थावराही तळीं, फांकत असे अधींच्या डाळीं,
माजीं धांवतसे दुजा मूळीं, मनुष्यरूपीं ॥ २१२ ॥
ऐसा गाढा आणि अफाटु, आतां कोण करी यया शेवटु,
तरी झणीं हा हळुवटु, धरिसी भावो ॥ २१३ ॥
परी हा उन्मूळावया दोषें, येथ सायासचि कायिसे,
काय बाळा बागुल देशें, दवडावा आहे ? ॥ २१४ ॥
गंधर्वदुर्ग कायी पाडावे, काय शशविषाण मोडावें,
होआवें मग तोडावें, खपुष्प कीं ? ॥ २१५ ॥
तैसा संसारु हा वीरा, रुख नाहीं साचोकारा,
मा उन्मूळणीं दरारा, कायिसा तरी ? ॥ २१६ ॥
आम्हीं सांगितली जे परी, मूळडाळांची उजरी,
ते वांझेचीं घरभरी, लेकुरें जैशीं ॥ २१७ ॥
कय कीजती चेइलेपणीं, स्वप्नींचीं तिये बोलणीं,
तैशी जाण ते काहाणी, दुगळींचि ते ॥ २१८ ॥
वांचूनि आम्हीं निरूपिलें जैसें, ययाचे अचळ मूळ असे तैसें,
आणि तैसाचि जरी हा असे, साचोकारा ॥ २१९ ॥
तरी कोणाचेनि संतानें, निपजती तया उन्मूळणें,
काय फुंकिलिया गगनें, जाइजेल गा ॥ २२० ॥
म्हणौनि पैं धनंजया, आम्हीं वानिलें रूप तें माया,
कासवीचेनि तुपें राया, वोगरिलें जैसें ॥ २२१ ॥
मृगजळाचीं गा तळीं, तिये दिठी दुरूनि न्याहाळीं,
वांचूनि तेणें पाणियें साळी केळी, लाविसी काई ? ॥ २२२ ॥
मूळ अज्ञानचि तंव लटिकें, मा तयाचें कार्य हें केतुकें,
म्हणौनि संसाररुख सतुकें, वावोचि गा ॥ २२३ ॥
आणि अंतु यया नाहीं, ऐसें बोलिजे जें कांहीं,
तेंही साचचि पाहीं, येकें परी ॥ २२४ ॥
तरी प्रबोधु जंव नोहे, तंव निद्रे काय अंतु आहे ?,
कीं रात्री न सरे तंव न पाहे, तया आरौतें ? ॥ २२५ ॥
तैसा जंव पार्था, विवेकु नुधवी माथा,
तंव अंतु नाहीं अश्वत्था, भवरूपा या ॥ २२६ ॥
वाजतें वारें निवांत, जंव न राहे जेथिंचें तेथ,
तंव तरंगतां अनंत, म्हणावीचि कीं ॥ २२७ ॥
म्हणौनि सूर्यु जैं हारपे, तैं मृगजळाभासु लोपे,
कां प्रभा जाय दीपें, मालवलेनि ॥ २२८ ॥
तैसें मूळ अविद्या खाये, तें ज्ञान जैं उभें होये,
तैंचि यया अंतु आहे, एऱ्हवीं नाहीं ॥ २२९ ॥
तेवींचि हा अनादी, ऐसी ही आथी शाब्दी,
तो आळु नोहे अनुरोधी, बोलातें या ॥ २३० ॥
जें संसारवृक्षाच्या ठायीं, साचोकार तंव नाहीं,
मा नाहीं तया आदि काई, कोण होईल ? ॥ २३१ ॥
जो साच जेथूनि उपजे, तयातें आदि हें साजे,
आतां नाहींचि तो म्हणिजे, कोठूनियां ? ॥ २३२ ॥
म्हणौनि जन्मे ना आहे, ऐसिया सांगों कवण माये,
यालागीं नाहींपणेंचि होये, अनादि हा ॥ २३३ ॥
वांझेचिया लेंका, कैंची जन्मपत्रिका,
नभीं निळी भूमिका, कें कल्पूं पां ॥ २३४ ॥
व्योमकुसुमांचा पांडवा, कवणें देंठु तोडावा,
म्हणौनि नाहीं ऐसिया भवा, आदि कैंची ? ॥ २३५ ॥
जैसें घटाचें नाहींपण, असतचि असे केलेनिवीण,
तैसा समूळ वृक्षु जाण, अनादि हा ॥ २३६ ॥
अर्जुना ऐसेनि पाहीं, आद्यंतु ययासि नाहीं,
माजीं स्थिती आभासे कांहीं, परी टवाळ ते ॥ २३७ ॥
ब्रह्मगिरीहूनि न निगे, आणि समुद्रींही कीर न रिगे,
माजीं दिसे वाउगें, मृगांबु जैसें ॥ २३८ ॥
तेसा आद्यंती कीर नाहीं, आणि साचही नोहे कहीं,
परी लटिकेपणाची नवाई, पडिभासे गा ॥ २३९ ॥
नाना रंगीं गजबजे, जैसें इंद्रधनुष्य देखिजे,
तैसा नेणतया आपजे, आहे ऐसा ॥ २४० ॥
ऐसेनि स्थितीचिये वेळे, भुलवी अज्ञानाचे डोळे,
लाघवी हरी मेखळे, लोकु जैसा ॥ २४१ ॥
आणि नसतीचि श्यामिका, व्योमीं दिसे तैसी दिसो कां,
तरी दिसणेंही क्षणा एका, होय जाय ॥ २४२ ॥
स्वप्नींही मानिलें लटिकें, तरी निर्वाहो कां एकसारिखें,
तेवीं आभासु हा क्षणिकें, रिताचि गा ॥ २४३ ॥
देखतां आहे आवडें, घेऊं जाइजे तरी नातुडे,
जैसा टिकु कीजे माकडें, जळामाजीं ॥ २४४ ॥
तरंगभंगु सांडीं पडे, विजूही न पुरे होडे,
आभासासि तेणें पाडें, होणें जाणें गा ॥ २४५ ॥
जैसा ग्रीष्मशेषींचा वारा, नेणिजे समोर कीं पाठीमोरा,
तैसी स्थिती नाहीं तरुवरा, भवरूपा यया ॥ २४६ ॥
एवं आदि ना अंतु स्थिती, ना रूप ययासि आथी,
आतां कायसी कुंथाकुंथी, उन्मूळणी गा ॥ २४७ ॥
आपुलिया अज्ञानासाठीं, नव्हता थांवला किरीटी,
तरी आतां आत्माज्ञानाच्या लोटीं, खांडेनि गा ॥ २४८ ॥
वांचूणि ज्ञानेवीण ऐकें, उपाय करिसी जितुके,
तिहीं गुंफसि अधिकें, रुखीं इये ॥ २४९ ॥
मग किती खांदोखांदीं, यया हिंडावें ऊर्ध्वीं अधीं,
म्हणौनि मूळचि अज्ञान छेदीं, सम्यक् ज्ञानें ॥ २५० ॥
एऱ्हवीं दोरीचिया उरगा, डांगा मेळवितां पैं गा,
तो शिणुचि वाउगा, केला होय ॥ २५१ ॥
तरावया मृगजळाची गंगा, डोणीलागीं धांवतां दांगा-,
माजीं वोहळें बुडिजे पैं गा, साच जेवीं ॥ २५२ ॥
तेवीं नाथिलिया संसारा, उपाईं जाचतया वीरा,
आपणपें लोपे वारा, विकोपीं जाय ॥ २५३ ॥
म्हणौनि स्वप्नींचिया घाया, ओखद चेवोचि धनंजया,
तेवीं अज्ञानमूळा यया, ज्ञानचि खड्ग ॥ २५४ ॥
परी तेचि लीला परजवे, तैसें वैराग्याचें नवें,
अभंगबळ होआवें, बुद्धीसी गा ॥ २५५ ॥
उठलेनि वैराग्यें जेणें, हा त्रिवर्गु ऐसा सांडणें,
जैसें वमुनियां सुणें, आतांचि गेलें ॥ २५६ ॥
हा ठायवरी पांडवा, पदार्थजातीं आघवा,
विटवी तो होआवा, वैराग्य लाठु ॥ २५७ ॥
मग देहाहंतेचें दळें, सांडूनि एकेचि वेळे,
प्रत्यक्बुद्धी करतळें, हातवसावें ॥ २५८ ॥
निसळें विवेकसाहणें, जें ब्रह्माहमस्मिबोधें सणाणें,
मग पुरतेनि बोधें उटणें, एकलेचि ॥ २५९ ॥
परी निश्चयाचें मुष्टिबळ, पाहावें एकदोनी वेळ,
मग तुळावें अति चोखाळ, मननवरी ॥ २६० ॥
पाठीं हतियेरां आपणयां, निदिध्यासें एक जालिया,
पुढें दुजें नुरेल घाया-, पुरतें गा ॥ २६१ ॥
तें आत्मज्ञानाचें खांडें, अद्वैतप्रभेचेनि वाडें,
नेदील उरों कवणेकडे, भववृक्षासी ॥ २६२ ॥
शरदागमींचा वारा, जैसा केरु फेडी अंबरा,
का उदयला रवी आंधारा, घोंटु भरी ॥ २६३ ॥
नाना उपवढ होतां खेंवो, नुरे स्वप्नसंभ्रमाचा ठावो,
स्वप्नप्रतीतिधारेचा वाहो, करील तैसें ॥ २६४ ॥
तेव्हां ऊर्ध्वींचें मूळ, कां अधींचें हन शाखाजाळ,
तें कांहींचि न दिसे मृगजळ, चादिणां जेवीं ॥ २६५ ॥
ऐसेनि गा वीरनाथा, आत्मज्ञानाचिया खड्गलता,
छेदुनिया भवाश्वत्था, ऊर्ध्वमूळातें ॥ २६६ ॥
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४॥
मग इदंतेसि वाळलें, जें मीपणेंवीण डाहारलें,
तें रूप पाहिजे आपलें, आपणचि ॥ २६७ ॥
परी दर्पणाचेनि आधारें, एकचि करून दुसरें,
मुख पाहाती गव्हारें, तैसें नको हो ॥ २६८ ॥
हें पाहाणें ऐसें असे वीरा, जैसा न बोडलिया विहिरा,
मग आपलिया उगमीं झरा, भरोनि ठाके ॥ २६९ ॥
नातरी आटलिया अंभ, निजबिंबीं प्रतिबिंब,
निहटे कां नभीं नभ, घटाभावीं ॥ २७० ॥
नाना इंधनांशु सरलेया, वन्हि परते जेवीं आपणपयां,
तैसें आपेंआप धनंजया, न्याहाळणें जें गा ॥ २७१ ॥
जिव्हे आपली चवी चाखणें, चक्षू निज बुबुळ देखणें,
आहे तया ऐसें निरीक्षणें, आपुलें पैं ॥ २७२ ॥
कां प्रभेसि प्रभा मिळे, गगन गगनावरी लोळे,
नाना पाणी भरलें खोळे, पाणियाचिये ॥ २७३ ॥
आपणचि आपणयातें, पाहिजे जें अद्वैतें,
तें ऐसें होय निरुतें, बोलिजतु असे ॥ २७४ ॥
जें पाहिजतेनवीण पाहिजे, कांहीं नेणणाचि जाणिजे,
आद्यपुरुष कां म्हणिजे, जया ठायातें ॥ २७५ ॥
तेथही उपाधीचा वोथंबा, घेऊनि श्रुति उभविती जिभा,
मग नामरूपाचा वडंबा, करिती वायां ॥ २७६ ॥
पैं भवस्वर्गा उबगले, मुमुक्षु योगज्ञाना वळघले,
पुढती न यों इया निगाले, पैजा जेथ ॥ २७७ ॥
संसाराचिया पायां पुढां, पळती वीतराग होडा,
ओलांडोनि ब्रह्मपदाचा कर्मकडा, घालिती मागां ॥ २७८ ॥
अहंतादिभावां आपुलियां, झाडा देऊनि आघवेया,
पत्र घेती ज्ञानिये जया, मूळघरासी ॥ २७९ ॥
पैं जेथुनी हे एवढी, विश्वपरंपरेची वेलांडी,
वाढती आशा जैशी कोरडी, निदैवाची ॥ २८० ॥
जिये कां वस्तूचें नेणणें, आणिलें थोर जगा जाणणें,
नाहीं तें नांदविलें जेणें, मी तूं जगीं ॥ २८१ ॥
पार्था तें वस्तु पहिलें, आपणपें आपुलें,
पाहिजे जैसें हिंवलें, हिंव हिंवें ॥ २८२ ॥
आणीकही एक तया, वोळखण असे धनंजया,
तरी जया कां भेटलिया, येणेंचि नाहीं ॥ २८३ ॥
परी तया भेटती ऐसें, जे ज्ञानें सर्वत्र सरिसे,
महाप्रळयांबूचे जैसें, भरलेपण ॥ २८४ ॥
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५॥
जया पुरुषांचें कां मन, सांडोनि गेलें मोह मान,
वर्षांतीं जैसें घन, आकाशातें ॥ २८५ ॥
निकवड्या निष्ठुरा, उबगिजे जेवीं सोयरा,
तैसें नागवती विकारां, वेटाळूं जे ॥ २८६ ॥
फळली केळी उन्मूळे, तैसी आत्मलाभें प्रबळे,
तयाची क्रिया ढाळेंढाळें, गळती आहे ॥ २८७ ॥
आगी लगलिया रुखीं, देखोनि सैरा पळती पक्षी,
तैसें सांडिलें अशेखीं, विकल्पीं जे ॥ २८८ ॥
आइकें सकळ दोषतृणीं, अंकुरिजती जिये मेदिनी,
तिये भेदबुद्धीची काहाणी, नाहीं जयातें ॥ २८९ ॥
सूर्योदयासरिसी, रात्री पळोनि जाय अपैसी,
गेली देहाहंता तैसी, अविद्येसवें ॥ २९० ॥
पैं आयुष्यहीना जीवातें, शरीर सांडी जेवीं अवचितें,
तेवीं निदसुरें द्वैतें, सांडिले जे ॥ २९१ ॥
लोहाचें साम्कडें परिसा, न जोडे अंधारु रवि जैसा,
द्वैतबुद्धीचा तैसा, सदा दुकाळ जया ॥ २९२ ॥
अगा सुखदुःखाकारें, द्वंद्वें देहीं जियें गोचरें,
तियें जयां कां समोरें, होतीचिना ॥ २९३ ॥
स्वप्नींचें राज्य कां मरण, नोहे हर्षशोकांसि कारण,
उपवढलिया जाण, जियापरी ॥ २९४ ॥
तैसेम् सुखदुःखरूपीं, द्वंद्वीं जे पुण्यपापीं,
न घेपिजती सर्पीं, गरुड जैसें ॥ २९५ ॥
आणि अनात्मवर्गनीर, सांडूनि आत्मरसाचें क्षीर,
चरताति जे सविचार, राजहंसु ॥ २९६ ॥
जैसा वर्षोनि भूतळीं, आपला रसु अंशुमाळी,
मागौता आणी रश्मिजाळीं, बिंबासीचि ॥ २९७ ॥
तैसें आत्मभ्रांतीसाठीं, वस्तु विखुरली बारावाटीं,
ते एकवटिती ज्ञानदृष्टी, अखंड जे ॥ २९८ ॥
किंबहुना आत्मयाचा, निर्धारीं विवेकु जयांचा,
बुडाला वोघु गंगेचा, सिंधूमाजीं जैसा ॥ २९९ ॥
पैं आघवेंचि आपुलेंपणें, नुरेचि जया अभिलाषणें,
जैसें येथूनि पऱ्हां जाणें, आकाशा नाहीं ॥ ३०० ॥
जैसा अग्नीचा डोंगरु, नेघे कोणी बीज अंकुरु,
तैसा मनीं जयां विकारु, उदैजेना ॥ ३०१ ॥
जैसा काढिलिया मंदराचळु, राहे क्षीराब्धि निश्चळु,
तैसा नुठी जयां सळु, कामोर्मीचा ॥ ३०२ ॥
चंद्रमा कळीं धाला, न दिसे कोणें आंगी वोसावला,
तेवीं अपेक्षेचा अवखळा, न पडे जयां ॥ ३०३ ॥
हें किती बोलूं असांगडें, जेवीं परमाणु नुरे वायूपुढें,
तैसें विषयांचें नावडे, नांवचि जयां ॥ ३०४ ॥
एवं जे जे कोणी ऐसे, केले ज्ञानाग्नि हुताशें,
ते तेथ मिळती जैसें, हेमीं हेम ॥ ३०५ ॥
तेथ म्हणिजे कवणें ठाईं, ऐसेंही पुससी कांहीं,
तरी तें पद गा नाहीं, वेंचु जया ॥ ३०६ ॥
दृश्यपणें देखिजे, कां ज्ञेयत्वें जाणिजे,
अमुकें ऐसें म्हणिजे, तें जें नव्हे ॥ ३०७ ॥
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पवकः।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६॥
पैं दीपाचिया बंबाळीं, कां चंद्र हन जें उजळी,
हें काय बोलों अंशुमाळी, प्रकाशी जें ॥ ३०८ ॥
तें आघवेंचि दिसणें, जयाचें कां न देखणें,
विश्व भासतसे जेणें, लपालेनी ॥ ३०९ ॥
जैसें शिंपीपण हारपे, तंव तंव खरें होय रुपें,
कां दोरी लोपतां सापें, फार होइजे ॥ ३१० ॥
तैसीं चंद्रसूर्यादि थोरें, इयें तेजें जियें फारें,
तियें जयाचेनि आधारें, प्रकाशती ॥ ३११ ॥
ते वस्तु कीं तेजोराशी, सर्वभूतात्मक सरिसी,
चंद्रसूर्याच्या मानसीं, प्रकाशे जे ॥ ३१२ ॥
म्हणौनि चंद्रसूर्य कडवसां, पडती वस्तूच्या प्रकाशा,
यालागीं तेज जें तेजसा, तें वस्तूचें आंग ॥ ३१३ ॥
आणि जयाच्या प्रकाशीं, जग हारपे चंद्रार्केंसीं,
सचंद्र नक्षत्रें जैसीं, दिनोदयीं ॥ ३१४ ॥
नातरी प्रबोधलिये वेळे, ते स्वप्नींची डिंडीमा मावळे,
कां नुरेचि सांजवेळे, मृगतृष्णिका ॥ ३१५ ॥
तैसा जिये वस्तूच्या ठायीं, कोण्हीच कां आभासु नाहीं,
तें माझें निजधाम पाहीं, पाटाचें गा ॥ ३१६ ॥
पुढती जे तेथ गेले, ते न घेती माघौतीं पाउलें,
महोदधीं कां मिनले, स्रोत जैसे ॥ ३१७ ॥
कां लवणाची कुंजरी, सूदलिया लवणसागरीं,
होयचि ना माघारी, परती जैसी ॥ ३१८ ॥
नाना गेलिया अंतराळा, न येतीचि वन्हिज्वाळा,
नाहीं तप्तलोहौनि जळा, निघणें जेवीं ॥ ३१९ ॥
तेवीं मजसीं एकवट, जे जाले ज्ञानें चोखट,
तयां पुनरावृत्तीची वाट, मोडली गा ॥ ३२० ॥
तेथ प्रज्ञापृथ्वीचा रावो, पार्थु म्हणे जी जी पसावो,
परी विनंती एकी देवो, चित्त देतु ॥ ३२१ ॥
तरी देवेंसि स्वयें एक होती, मग माघौते जे न येती,
ते देवेंसि भिन्न आथी, कीं अभिन्न जी ॥ ३२२ ॥
जरी भिन्नचि अनादिसिद्ध, तरी न येती हें असंबद्ध,
जे फुलां गेलें षट्पद, ते फुलेंचि होती पां ॥ ३२३ ॥
पैं लक्ष्याहूनि अनारिसे, बाण लक्ष्यीं शिवोनि जैसें,
मागुते पडती तैसे, येतीचि ते ॥ ३२४ ॥
नातरी तूंचि ते स्वभावें, तरी कोणें कोणासि मिळावें,
आपणयासी आपण रुपावें, शस्त्रें केवीं ? ॥ ३२५ ॥
म्हणौनि तुजसी अभिन्नां जीवां, तुझा संयोगवियोगु देवा,
नये बोलों अवयवां, शरीरेंसीं ॥ ३२६ ॥
आणि जे सदां वेगळें तुजसीं, तयां मिळणीं नाहीं कोणे दिवशीं,
मा येती न येती हे कायसी, वायबुद्धि ? ॥ ३२७ ॥
तरी कोण गा ते तूंतें, पावोनि न येती माघौते,
हें विश्वतोमुखा मातें, बुझावीं जी ॥ ३२८ ॥
इये आक्षेपीं अर्जुनाच्या, तो शिरोमणि सर्वज्ञांचा,
तोषला बोध शिष्याचा, देखोनियां ॥ ३२९ ॥
मग म्हणे गा महामती, मातें पावोनि न येती पुढती,
ते भिन्नाभिन्न रिती, आहाती दोनी ॥ ३३० ॥
जैं विवेकें खोलें पाहिजे, तरी मी तेचि ते सहजें,
ना आहाचवाहाच तरी दुजे, ऐसेही गमती ॥ ३३१ ॥
जैसे पाणियावरी वेगळ, तळपतां दिसती कल्लोळ,
एऱ्हवीं तरी निखिळ, पाणीचि तें ॥ ३३२ ॥
कां सुवर्णाहुनि आनें, लेणीं गमती भिन्नें,
मग पाहिजे तंव सोनें, आघवेंचि तें ॥ ३३३ ॥
तैसें ज्ञानाचिये दिठी, मजसीं अभिन्नचि ते किरीटी,
येर भिन्नपण तें उठी, अज्ञानास्तव ॥ ३३४ ॥
आणि साचोकारेनि वस्तुविचारें, कैचें मज एकासि दुसरें,
भिन्नाभिन्नव्यवहारें, उमसिजेल ॥ ३३५ ॥
आघवेंचि आकाश सूनि पोटीं, बिंबचि जैं आते खोटी,
तैं प्रतिबिंब कें उठी, कें रश्मि शिरे ? ॥ ३३६ ॥
कां कल्पांतींचिया पाणिया, काय वोत भरिती धनंजया ?,
म्हणौनि कैंचें अंश अविक्रिया, एका मज ॥ ३३७ ॥
परी ओघाचेनि मेळें, पाणी उजू परी वांकुडें जालें,
रवी दुजेपण आलें, तोयबगें ॥ ३३८ ॥
.व्योम चौफळें कीं वाटोळें, हें ऐसें कायिसयाही मिळे,
परी घटमठीं वेंटाळें, तैसेंही आथी ॥ ३३९ ॥
हां गा निद्रेचेनि आधारें, काय एकलेनि जग न भरे ?,
स्वप्नींचेनि जैं अवतरे, रायपणें ॥ ३४० ॥
कां मिनलेनि किडाळें, वानिभेदासि ये सोळें,
तैसा स्वमाये वेंटाळें, शुद्ध जैं मी ॥ ३४१ ॥
तैं अज्ञान एक रूढे, तेणें कोऽहंविकल्पाचें मांडे,
मग विवरूनि कीजे फुडें, देहो मी ऐसें ॥ ३४२ ॥
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७॥
ऐसें शरीराचि येवढें, जै आत्मज्ञान वेगळें पडे,
तैं माझा अंशु आवडे, थोडेपणें ॥ ३४३ ॥
समुद्र कां वायुवशें, तरंगाकार उल्लसें,
तो समुद्रांशु ऐसा दिसे, सानिवा जेवीं ॥ ३४४ ॥
तेवीं जडातें जीवविता, देहाहंता उपजविता,
मी जीव गमें पंडुसुता, जीवलोकीं ॥ ३४५ ॥
पैं जीवाचिया बोधा, गोचरु जो हा धांदा,
तो जीवलोकशब्दा, अभिप्रावो ॥ ३४६ ॥
अगा उपजणें निमणें, हें साचचि जे कां मानणें,
तो जीवलोकु मी म्हणे, संसारु हन ॥ ३४७ ॥
एवंविध जीवलोकीं, तूं मातें ऐसा अवलोकीं,
जैसा चंद्रु कां उदकीं, उदकातीत ॥ ३४८ ॥
पैं काश्मीराचा रवा, कुंकुमावरी पांडवा,
आणिका गमे लोहिवा, तो तरी नव्हे ॥ ३४९ ॥
तैसें अनादिपण न मोडे, माझें अक्रियत्व न खंडे,
परी कर्ता भोक्ता ऐसें आवडे, ते जाण गा भ्रांती ॥ ३५० ॥
किंबहुना आत्मा चोखटु, होऊनि प्रकृतीसी एकवटु,
बांधे प्रकृतिधर्माचा पाटु, आपणपयां ॥ ३५१ ॥
पैं मनादि साही इंद्रियें, श्रोत्रादि प्रकृतिकार्यें,
तियें माझीं म्हणौनि होये, व्यापारारूढ ॥ ३५२ ॥
जैसें स्वप्नीं परिव्राजें, आपणपयां आपण कुटुंब होईजे,
मग तयाचेनि धांविजे, मोहें सैरा ॥ ३५३ ॥
तैसा आपलिया विस्मृती, आत्मा आपणचि प्रकृती-,
सारिखा गमोनि पुढती, तियेसीचि भजे ॥ ३५४ ॥
मनाच्या रथीं वळघे, श्रवणाचिया द्वारें निघे,
मग शब्दाचिया रिघे, रानामाजीं ॥ ३५५ ॥
तोचि प्रकृतीचा वागोरा, त्वचेचिया मोहरा,
आणि स्पर्शाचिया घोरा, वना जाय ॥ ३५६ ॥
कोणे एके अवसरीं, रिघोनि नेत्राच्या द्वारीं,
मग रूपाच्या डोंगरीं, सैरा हिंडे ॥ ३५७ ॥
कां रसनेचिया वाटा, निघोनि गा सुभटा,
रसाचा दरकुटा, भरोंचि लागे ॥ ३५८ ॥
नातरी येणेंचि घ्राणें, जैं देहांशु करी निघणें,
मग गंधाची दारुणें, आडवें लंघी ॥ ३५९ ॥
ऐसेनि देहेंद्रियनायकें, धरूनि मन जवळिकें,
भोगिजती शब्दादिकें, विषयभरणें ॥ ३६० ॥
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८॥
परी कर्ता भोक्ता ऐसें, हें जीवाचे तैंचि दिसे,
जैं शरीरीं कां पैसे, एकाधिये ॥ ३६१ ॥
जैसा आथिला आणि विलासिया, तैंचि वोळखों ये धनंजया,
जैं राजसेव्या ठाया, वस्तीसि ये ॥ ३६२ ॥
तैसा अहंकर्तृत्वाचा वाढु, कां विषयेंद्रियांचा धुमाडु,
हा जाणिजे तैं निवाडु, जैं देह पाविजे ॥ ३६३ ॥
अथवा शरीरातें सांडी, तऱ्ही इंद्रियांची तांडी,
हे आपणयांसवें काढी, घेऊनि जाय ॥ ३६४ ॥
जैसा अपमानिला अतिथी, ने सुकृताची संपत्ति,
कां साइखडेयाची गती, सूत्रतंतू ॥ ३६५ ॥
नाना मावळतेनि तपनें, नेइजेती लोकांचीं दर्शनें,
हें असो द्रुती पवनें, नेईजे जैसी ॥ ३६६ ॥
तेवीं मनःषष्ठां ययां, इंद्रियांतें धनंजया,
देहराजु ने देहा-, पासूनि गेला ॥ ३६७ ॥
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ९॥
मग येथ अथवा स्वर्गीं, जेथ जें देह आपंगी,
तेथ तैसेंचि पुढती पांगी, मनादिक ॥ ३६८ ॥
जैसा मालवलिया दिवा, प्रभेसी जाय पांडवा,
मग उजळिजे तेथ तेधवां, तैसाचि फांके ॥ ३६९ ॥
तरी ऐसैसिया राहाटी, अविवेकियांचे दिठी,
येतुलें हें किरीटी, गमेचि गा ॥ ३७० ॥
जे आत्मा देहासि आला, आणि विषयो येणेंचि भोगिला,
अथवा देहोनि गेला, हें साचचि मानिती ॥ ३७१ ॥
एऱ्हवीं येणें आणि जाणें, कां करणें हा भोगणें,
हें प्रकृतीचें तेणें, मानियेलें ॥ ३७२ ॥
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितं।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १०॥
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितं।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११॥
परी देहाचे मोटकें उभें, आणि चेतना तेथ उपलभे,
तिये चळवळेचेनि लोभें, आला म्हणती ॥ ३७३ ॥
तैसेंचि तयां संगती, इंद्रियें आपुलाल्या अर्थीं वर्तती,
तया नांव सुभद्रापती, भोगणें जया ॥ ३७४ ॥
पाठीं भोगक्षीण आपैसे, देह गेलिया ते न दिसे,
तेथें गेला गेला ऐसें, बोभाती गा ॥ ३७५ ॥
पैं रुखु डोलतु देखावा, तरी वारा वाजतु मानावा,
रुखु नसे तेथें पांडवा, नाहीं तो गा ? ॥ ३७६ ॥
कां आरिसा समोर ठेविजे, आणि आपणपें तेथ देखिजे,
तरी तेधवांचि जालें मानिजे, काय आधीं नाहीं ? ॥ ३७७ ॥
कां परता केलिया आरिसा, लोपु जाला तया आभासा,
तरी आपणपें नाहीं ऐसा, निश्चयो करावा ? ॥ ३७८ ॥
शब्द तरी आकाशाचा, परी कपाळीं पिटे मेघाचा,
कां चंद्रीं वेगु अभ्राचा, अरोपिजे ॥ ३७९ ॥
तैसें होइजे जाइजे देहें, तें आत्मसत्ते अविक्रिये,
निष्टंकिती गा मोहें, आंधळे ते ॥ ३८० ॥
येथ आत्मा आत्मयाच्या ठायीं, देखिजे देहींचा धर्मु देहीं,
ऐसें देखणें तें पाहीं, आन आहाती ॥ ३८१ ॥
ज्ञानें कां जयाचे डोळे, देखोनि न राहती देहींचे खोळे,
सूर्यरश्मी आणियाळे, ग्रीष्मीं जैसें ॥ ३८२ ॥
तैसे विवेकाचेनि पैसें, जयांची स्फूर्ती स्वरूपीं बैसे,
ते ज्ञानिये देखती ऐसें, आत्मयातें ॥ ३८३ ॥
जैसें तारांगणीं भरलें, गगन समुद्रीं बिंबलें,
परी तें तुटोनि नाहीं पडिलें, ऐसें निवडे ॥ ३८४ ॥
गगन गगनींचि आहे, हें आभासे तें वाये,
तैसा आत्मा देखती देहें, गंवसिलाही ॥ ३८५ ॥
खळाळाच्या लगबगीं, फेडूनि खळाळाच्या भागीं,
देखिजे चंद्रिका कां उगी, चंद्रीं जेवीं ॥ ३८६ ॥
कां नाडरचि भरे शोषें, सूर्यु तो जैसा तैसाचि असे,
देह होतां जातां तैसें, देखती मातें ॥ ३८७ ॥
घटु मठु घडले, तेचि पाठीं मोडले,
परी आकाश तें संचलें, असतचि असे ॥ ३८८ ॥
तैसें अखंडे आत्मसत्ते, अज्ञानदृष्टि कल्पितें,
हें देहचि होतें जातें, जाणती फुडें ॥ ३८९ ॥
चैतन्य चढे ना वोहटे, चेष्टवी ना चेष्टे,
ऐसें आत्मज्ञानें चोखटें, जाणती ते ॥ ३९० ॥
आणि ज्ञानही आपैतें होईल, प्रज्ञा परमाणुही उगाणा घेईल,
सकळ शास्त्रांचें येईल, सर्वस्व हातां ॥ ३९१ ॥
परी ते व्युत्पत्ति ऐसी, जरी विरक्ति न रिगे मानसीं,
तरी सर्वात्मका मजसीं, नव्हेचि भेटी ॥ ३९२ ॥
पैं तोंड भरो कां विचारा, आणि अंतःकरणीं विषयांसि थारा,
तरी नातुडें धनुर्धरा, त्रिशुद्धी मी ॥ ३९३ ॥
हां गा वोसणतयाच्या ग्रंथीं, काई तुटती संसारगुंती ?,
कीं परिवसिलिया पोथी, वाचिली होय ? ॥ ३९४ ॥
नाना बांधोनियां डोळे, घ्राणीं लाविजती मुक्ताफळें,
तरी तयांचें काय कळे, मोल मान ? ॥ ३९५ ॥
तैसा चित्तीं अहंते ठावो, आणि जिभे सकळशास्त्रांचा सरावो,
ऐसेनि कोडी एक जन्म जावो, परी न पविजे मातें ॥ ३९६ ॥
जो एक मी कां समस्तीं, व्यापकु असें भूतजातीं,
ऐक तिये व्याप्ती, रूप करूं ॥ ३९७ ॥
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२॥
तरी सूर्यासकट आघवी, हे विश्वरचना जे दावी,
ते दीप्ति माझी जाणावी, आद्यंतीं आहे ॥ ३९८ ॥
जल शोषूनि गेलिया सविता, ओलांश पुरवीतसे जे माघौता,
ते चंद्रीं पंडुसुता, ज्यो{त्}स्ना माझी ॥ ३९९ ॥
आणि दहन-पाचनसिद्धी, करीतसे जें निरवधी,
ते हुताशीं तेजोवृद्धी, माझीचि गा ॥ ४०० ॥
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३॥
मी रिगालों असें भूतळीं, म्हणौनि समुद्र महाजळीं,
हे पांसूचि ढेंपुळी, विरेचिना ॥ ४०१ ॥
आणी भूतेंही चराचरें, हे धरितसे जियें अपारें,
तियें मीचि धरी धरे, रिगोनियां ॥ ४०२ ॥
गगनीं मी पंडुसुता, चंद्राचेनि मिसें अमृता,
भरला जालों चालता, सरोवरु ॥ ४०३ ॥
तेथूनि फांकती रश्मिकर, ते पाट पेलूनि अपार,
सर्वौषधींचे आगर, भरित असें मी ॥ ४०४ ॥
ऐसेनि सस्यादिकां सकळां, करी धान्यजाती सुकाळा,
दें अन्नद्वारां जिव्हाळा, भूतजातां ॥ ४०५ ॥
आणि निपजविलें अन्न, तरी तैसें कैचें दीपन,
जेणें जिरूनि समाधान, भोगिती जीव ॥ ४०६ ॥
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४॥
म्हणौनि प्राणिजातांच्या घटीं, करूनि कंदावरी आगिठी,
दीप्ति जठरींही किरीटी, मीचि जालों ॥ ४०७ ॥
प्राणापानाच्या जोडभातीं, फुंकफुंकोनियां अहोराती,
आटीतसें नेणों किती, उदरामाजीं ॥ ४०८ ॥
शुष्कें अथवा स्निग्धें, सुपक्वें कां विदग्धें,
परी मीचि गा चतुर्विधें, अन्नें पचीं ॥ ४०९ ॥
एवं मीचि आघवें जन, जना निरवितें मीचि जीवन,
जीवनीं मुख्य साधन, वन्हिही मीचि ॥ ४१० ॥
आतां ऐसियाहीवरी काई, सांगों व्याप्तीची नवाई,
येथ दुजें नाहींचि घेईं, सर्वत्र मी गा ॥ ४११ ॥
तरी कैसेनि पां वेखें, सदा सुखियें एकें,
एकें तियें बहुदुःखें, क्रांत भूतें ॥ ४१२ ॥
जैसी सगळिये पाटणीं, एकेंचि दीपें दिवेलावणी,
जालिया कां न देखणी, उरलीं एकें ॥ ४१३ ॥
ऐसी हन उखिविखी, करित आहासि मानसीं कीं,
तरी परिस तेही निकी, शंका फेडुं ॥ ४१४ ॥
पैं आघवा मीचि असें, येथ नाहीं कीर अनारिसें,
परी प्राणियांचिया उल्लासें, बुद्धि ऐसा ॥ ४१५ ॥
जैसें एकचि आकाशध्वनी, वाद्यविशेषीं आनानीं,
वाजावें पडे भिन्नीं, नादांतरीं ॥ ४१६ ॥
कां लोकचेष्टीं वेगळालां, जो हा एकचि भानु उदैला,
तो आनानी परी गेला, उपयोगासी ॥ ४१७ ॥
नाना बीजधर्मानुरूप, झाडीं उपजविलें आप,
तैसें परिणमलें स्वरूप, माझें जीवां ॥ ४१८ ॥
अगा नेणा आणि चतुरा, पुढां निळयांचा दुसरा,
नेणा सर्पत्वें जाला येरा, सुखालागीं ॥ ४१९ ॥
हें असो स्वातीचें उदक, शुक्तीं मोतीं व्याळीं विख,
तैसा सज्ञानांसी मी सुख, दुःख तों अज्ञानांसी ॥ ४२० ॥
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेवचाहम् ॥ १५॥
एऱ्हवीं सर्वांच्या हृदयदेशीं, मी अमुका आहें ऐसी,
जे बुद्धि स्फुरे अहर्निशीं, ते वस्तु गा मी ॥ ४२१ ॥
परी संतासवें वसतां, योगज्ञानीं पैसतां,
गुरुचरण उपासितां, वैराग्येंसीं ॥ ४२२ ॥
येणेंचि सत्कर्में, अशेषही अज्ञान विरमे,
जयांचें अहं विश्रामे, आत्मरूपीं ॥ ४२३ ॥
ते आपेआप देखोनि देखीं, मियां आत्मेनि सदा सुखी,
येथें मीवांचून अवलोकीं, आन हेतु असे ? ॥ ४२४ ॥
अगा सूर्योदयो जालिया, सूर्यें सूर्यचि पहावा धनंजया,
तेवीं मातें मियां जाणावया, मीचि हेतु ॥ ४२५ ॥
ना शरीरपरातें सेवितां, संसारगौरवचि ऐकतां,
देहीं जयांची अहंता, बुडोनि ठेली ॥ ४२६ ॥
ते स्वर्गसंसारालागीं, धांवतां कर्ममार्गीं,
दुःखाच्या सेलभागीं, विभागी होती ॥ ४२७ ॥
परी हेंही होणें अर्जुना, मजचिस्तव तया अज्ञाना,
जैसा जागताचि हेतु स्वप्ना, निद्रेतें होय ॥ ४२८ ॥
पैं अभ्रें दिवसु हरपला, तोहि दिवसेंचि जाणों आला,
तेवीं मी नेणोनि विषयो देखिला, मजचिस्तव भूतीं ॥ ४२९ ॥
एवं निद्रा कां जागणिया, प्रबोधुचि हेतु धनंजया,
तेवीं ज्ञाना अज्ञाना जीवां यां, मीचि मूळ ॥ ४३० ॥
जैसें सर्पत्वा कां दोरा, दोरुचि मूळ धनुर्धरा,
तैसा ज्ञाना अज्ञानाचिया संसारा, मियांचि सिद्धु ॥ ४३१ ॥
म्हणौनि जैसा असें तैसया, मातें नेणोनि धनंजया,
वेदु जाणों गेला तंव तया, जालिया शाखा ॥ ४३२ ॥
तरी तिहीं शाखाभेदीं, मीचि जाणिजे त्रिशुद्धी,
जैसा पूर्वापरा नदी, समुद्रचि ठी ॥ ४३३ ॥
आणि महासिद्धांतापासीं, श्रुति हारपतीं शब्देंसीं,
जैसिया सगंधा आकाशीं, वातलहरी ॥ ४३४ ॥
तैसें समस्तही श्रुतिजात, ठाके लाजिले ऐसें निवांत,
तें मीचि करीं यथावत, प्रकटोनियां ॥ ४३५ ॥
पाठीं श्रुतिसकट अशेष, जग हारपे जेथ निःशेष,
तें निजज्ञानही चोख, जाणता मीचि ॥ ४३६ ॥
जैसें निदेलिया जागिजे, तेव्हां स्वप्नींचे कीर नाहीं दुजें,
परी एकत्वही देखों पाविजे, आपलेंचि ॥ ४३७ ॥
तैसें आपलें अद्वयपण, मी जाणतसें दुजेनवीण,
तयाही बोधाकारण, जाणता मीचि ॥ ४३८ ॥
मग आगी लागलिया कापुरा, ना काजळी ना वैश्वानरा,
उरणें नाहीं वीरा, जयापरी ॥ ४३९ ॥
तेवीं समूळ अविद्या खाये, तें ज्ञानही जैं बुडोनि जाये,
तऱ्ही नाहीं कीर नोहे, आणि न साहे असणेंही ॥ ४४० ॥
पैं विश्व घेऊनि गेला मागेंसीं, तया चोरातें कवण कें गिंवसी ?,
जे कोणी एकी दशा ऐसी, शुद्ध ते मी ॥ ४४१ ॥
ऐसी जडाजडव्याप्ती, रूप करितां कैवल्यपती,
ठी केली निरुपहितीं, आपुल्या रूपीं ॥ ४४२ ॥
तो आघवाचि बोधु सहसा, अर्जुनीं उमटला कैसा,
व्योमींचा चंद्रोदयो जैसा, क्षीरार्णवीं ॥ ४४३ ॥
कां प्रतिभिंती चोखटे, समोरील चित्र उमटे,
तैसा अर्जुनें आणि वैकुंठें, नांदतसे बोधु ॥ ४४४ ॥
तरी बाप वस्तुस्वभावो, फावे तंव तंव गोडिये थांवो,
म्हणौनि अनुभवियांचा रावो, अर्जुन म्हणे ॥ ४४५ ॥
जी व्यापकपण बोलतां, निरुपाधिक जें आतां,
स्वरूप प्रसंगता, बोलिले देवो ॥ ४४६ ॥
ते एक वेळ अव्यंगवाणें, कीजो कां मजकारणें,
तेथ द्वारकेचा नाथु म्हणे, भलें केलें ॥ ४४७ ॥
पैं अर्जुना आम्हांहि वाडेंकोडें, अखंडा बोलों आवडे,
परी काय कीजे न जोडे, पुसतें ऐसें ॥ ४४८ ॥
आजि मनोरथांसि फळ, जोडलासि तूं केवळ,
जे तोंड भरूनि निखळ, आलासि पुसों ॥ ४४९ ॥
जें अद्वैताहीवरी भोगिजे, तें अनुभवींच तूं विरजे,
पुसोनि मज माझें, देतासि सुख ॥ ४५० ॥
जैसा आरिसा आलिया जवळां, दिसे आपणपें आपला डोळा,
तैसा संवादिया तूं निर्मळा, शिरोमणी ॥ ४५१ ॥
तुवां नेणोनि पुसावें, मग आम्ही परिसऊं बैसावें,
तो गा हा पाडु नव्हे, सोयरेया ॥ ४५२ ॥
ऐसें म्हणौनि आलिंगिलें, कृपादृष्टी अवलोकिलें,
मग देवो काय बोलिले, अर्जुनेंसीं ॥ ४५३ ॥
पैं दोहीं वोठीं एक बोलणें, दोहीं चरणीं एक चालणें,
तैसें पुसणें सांगणें, तुझें माझें ॥ ४५४ ॥
एवं आम्ही तुम्ही येथें, देखावें एका अर्थातें,
सांगतें पुसतें येथें, दोन्ही एक ॥ ४५५ ॥
ऐसा बोलत देवो भुलला मोहें, अर्जुनातें आलिंगूनि ठाये,
मग बिहाला म्हणे नोहें, आवडी हे ॥ ४५६ ॥
जाले इक्षुरसाचें ढाळ, तरी लवण देणें किडाळ,
जे संवादसुखाचें रसाळ, नासेल थितें ॥ ४५७ ॥
आधींच आम्हां यया कांहीं, नरनारायणासी भिन्न नाहीं,
परी आतां जिरो माझ्या ठाईं, वेगु हा माझा ॥ ४५८ ॥
इया बुद्धी सहसा, श्रीकृष्ण म्हणे वीरेशा,
पैं गा तो तुवां कैसा, प्रश्नु केला ? ॥ ४५९ ॥
जो अर्जुन श्रीकृष्णीं विरत होता, तो परतोनि मागुता,
प्रश्नावळीची कथा, ऐकों आला ॥ ४६० ॥
तेथ सद्गदें बोलें, अर्जुनें जी जी म्हणितलें,
निरुपाधिक आपुलें, रूप सांगा ॥ ४६१ ॥
यया बोला तो शारङ्गी, तेंचि सांगावयालागीं,
उपाधी दोहीं भागीं, निरूपीत असे ॥ ४६२ ॥
पुसिलिया निरुपहित, उपाधि कां सांगे येथ,
हें कोण्हाही प्रस्तुत, गमे जरी ॥ ४६३ ॥
तरी ताकाचें अंश फेडणें, याचि नांव लोणी काढणें,
चोखाचिये शुद्धी तोडणें, कीडचि जेवीं ॥ ४६४ ॥
बाबुळीचि सारावी हातें, परी पाणी तंव असे आइतें,
अभ्रचि जावें गगन तें, सिद्धचि कीं ॥ ४६५ ॥
वरील कोंडियाचा गुंडाळा, झाडूनि केलिया वेगळा,
कणु घेतां विरंगोळा, असे काई ? ॥ ४६६ ॥
तैसा उपाधि उपहितां, शेवटु जेथ विचारितां,
तें कोणातेंही न पुसतां, निरुपाधिक ॥ ४६७ ॥
जैसें न सांगणेंवरी, बाळा पतीसी रूप करी,
बोल निमालेपणें विवरी, अचर्चातें ॥ ४६८ ॥
पैं सांगणेया जोगें नव्हे, तेथींचें सांगणें ऐसें आहे,
म्हणौनि उपाधि लक्ष्मीनाहे, बोलिजे आदीं ॥ ४६९ ॥
पाडिव्याची चंद्ररेखा, निरुती दावावया शाखा,
दाविजे तेवीं औपाधिका, बोली इया ॥ ४७० ॥
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६॥
मग तो म्हणे गा सव्यसाची, पैं इये संसारपाटणींची,
वस्ती साविया टांची, दुपुरुषीं ॥ ४७१ ॥
जैसी आघवांचि गगनीं, नांदत दिवोरात्री दोन्ही,
तैसे संसार राजधानीं, दोन्हीचि हे ॥ ४७२ ॥
आणिकही तिजा पुरुष आहे, परी तो या दोहींचें नांव न साहे,
जो उदेला गांवेंसीं खाये, दोहींतें ययां ॥ ४७३ ॥
परी ते तंव गोठी असो, आधीं दोन्हींची हे परियेसों,
जें संसारग्रामा वसों, आले असती ॥ ४७४ ॥
एक आंधळा वेडा पंगु, येर सर्वांगें पुरता चांगु,
परी ग्रामगुणें संगु, घडला दोघां ॥ ४७५ ॥
तया एका नाम क्षरु, येरातें म्हणती अक्षरु,
इहीं दोहींचि परी संसारु, कोंदला असे ॥ ४७६ ॥
आतां क्षरु तो कवणु, अक्षरु तो किं लक्षणु,
हा अभिप्रायो संपूर्णु, विवंचूं गा ॥ ४७७ ॥
तरी महदहंकारा-, लागुनियां धनुर्धरा,
तृणांतींचा पांगोरा-, वरी पैं गा ॥ ४७८ ॥
जें कांहीं सानें थोर, चालतें अथवा स्थिर,
किंबहुना गोचर, मनबुद्धींसि जें ॥ ४७९ ॥
जेतुलें पांचभौतिक घडतें, जें नामरूपा सांपडतें,
गुणत्रयाच्या पडतें, कामठां जें ॥ ४८० ॥
भूताकृतीचें नाणें, घडत भांगारें जेणें,
काळासि जूं खेळणें, जिहीं कवडां ॥ ४८१ ॥
जाणणेंचि विपरीतें, जें जें कांहीं जाणिजेतें,
जें प्रतिक्षणीं निमतें, होऊनियां ॥ ४८२ ॥
अगा काढूनि भ्रांतीचे दांग, उभवी सृष्टीचें आंग,
हें असो बहु जग, जया नाम ॥ ४८३ ॥
पैं अष्टधा भिन्न ऐसें, जें दाविलें प्रकृतिमिसें,
जें क्षेत्रद्वारां छत्तिसें, भागी केलें ॥ ४८४ ॥
हें मागील सांगों किती, अगा आतांचि जें प्रस्तुतीं,
वृक्षाकार रूपाकृती, निरूपिलें ॥ ४८५ ॥
तें आघवेंचि साकारें, कल्पुनी आपणपयां पुरे,
जालें असें तदनुसारें, चैतन्यचि ॥ ४८६ ॥
जैसा कुहां आपणचि बिंबें, सिंह प्रतिबिंब पाहतां क्षोभे,
मग क्षोभला समारंभें, घाली तेथ ॥ ४८७ ॥
कां सलिलीं असतचि असे, व्योमावरी व्योम बिंबे जैसें,
अद्वैत होऊनि तैसें, द्वैत घेपे ॥ ४८८ ॥
अर्जुना गा यापरी, साकार कल्पूनि पुरीं,
आत्मा विस्मृतीचि करी, निद्रा तेथ ॥ ४८९ ॥
पैं स्वप्नीं सेजार देखिजे, मग पहुडणें जैसें तेथ कीजे,
तैसें पुरीं शयन देखिजे, आत्मयासी ॥ ४९० ॥
पाठीं तिये निद्रेचेनि भरें, मी सुखी दुःखी म्हणत घोरें,
अहंममतेचेनि थोरें, वोसणायें सादें ॥ ४९१ ॥
हा जनकु हे माता, हा मी गौर हीन पुरता,
पुत्र वित्त कांता, माझें हें ना ॥ ४९२ ॥
ऐसिया वेंघोनि स्वप्ना, धांवत भवस्वर्गाचिया राना,
तया चैतन्या नाम अर्जुना, क्षर पुरुषु गा ॥ ४९३ ॥
आतां ऐक क्षेत्रज्ञु येणें, नामें जयातें बोलणें,
जग जीवु कां म्हणे, जिये दशेतें ॥ ४९४ ॥
जो आपुलेनि विसरें, सर्व भूतत्वें अनुकरें,
तो आत्मा बोलिजे क्षरें, पुरुष नामें ॥ ४९५ ॥
जे तो वस्तुस्थिती पुरता, म्हणौनि आली पुरुषता,
वरी देहपुरीं निदैजतां, पुरुषनामें ॥ ४९६ ॥
आणि क्षरपणाचा नाथिला, आळु यया ऐसेनि आला,
जे उपाधींचि आतला, म्हणौनियां ॥ ४९७ ॥
जैसी खळाळीचिया उदका-, सरसीं आंदोळे चंद्रिका,
तैसा विकारां औपाधिका, ऐसाचि गमे ॥ ४९८ ॥
कां खळाळु मोटका शोषे, आणि चंद्रिका तैं सरिसींच भ्रंशे,
तैसा उपाधिनाशीं न दिसे, उपाधिकु ॥ ४९९ ॥
ऐसें उपाधीचेनि पाडें, क्षणिकत्व यातें जोडे,
तेणें खोंकरपणें घडे, क्षर हें नाम ॥ ५०० ॥
एवं जीवचैतन्य आघवें, हें क्षर पुरुष जाणावें,
आतां रूप करूं बरवें, अक्षरासी ॥ ५०१ ॥
तरी अक्षरु जो दुसरा, पुरुष पैं धनुर्धरा,
तो मध्यस्थु गा गिरिवरां, मेरु जैसा ॥ ५०२ ॥
जे तो पृथ्वी पाताळ स्वर्गीं, इहीं न भेदे तिहीं भागीं,
तैसा दोहीं ज्ञानाज्ञानांगीं, पडेना जो ॥ ५०३ ॥
ना यथार्थज्ञानें एक होणें, ना अन्यथात्वें दुजें घेणें,
ऐसें निखिळ जें नेणणें, तेंचि तें रूप ॥ ५०४ ॥
पांसुता निःशेष जाये, ना घटभांडादि होये,
तया मृत्पिंडा ऐसें आहे, मध्यस्थ जें ॥ ५०५ ॥
पैं आटोनि गेलिया सागरु, मग तरंगु ना नीरु,
तया ऐशी अनाकारु, जे दशा गा ॥ ५०६ ॥
पार्था जागणें तरी बुडे, परी स्वप्नाचें कांहीं न मांडे,
तैसिये निद्रे सांगडें, न्याहाळणें जें ॥ ५०७ ॥
विश्व आघवेंचि मावळे, आणि आत्मबोधु तरी नुजळे,
तिये अज्ञानदशे केवळे, अक्षरु नाम ॥ ५०८ ॥
सर्वां कळीं सांडिलें जैसें, चंद्रपण उरे अंवसे।
रूप जाणावें तैसें, अक्षराचें ॥ ५०९ ॥
पैं सर्वोपाधिविनाशें। हे जीवदशा जेथ पैसे,
फळपाकांत जैसें, झाड बीजीं ॥ ५१० ॥
तैसें उपाधी उपहित, थोकोनि ठाके जेथ,
तयातें अव्यक्त, बोलती गा ॥ ५११ ॥
घन अज्ञान सुषुप्ती, तो बीजभावो म्हणती,
येर स्वप्न हन जागृती, फळभावो तयाचा ॥ ५१२ ॥
जयासी कां बीजभावो, वेदांतीं केला ऐसा आवो,
तो तया पुरुषा ठावो, अक्षराचा ॥ ५१३ ॥
जेथूनि अन्यथाज्ञान, फांकोनि जागृति स्वप्न,
नानाबुद्धीचें रान, रिगालें असे ॥ ५१४ ॥
जीवत्व जेथुनी किरीटी, विश्व उठतचि उठी,
ते उभय भेदांची मिठी, अक्षरु पुरुषु ॥ ५१५ ॥
येरु क्षर पुरुषु कां जनीं, जिहीं खेळे जागृतीं स्वप्नीं,
तिया अवस्था जो दोन्ही, वियाला गा ॥ ५१६ ॥
पैं अज्ञानघनसुषुप्ती, ऐसैसी जे कां ख्याती,
या उणी एकी प्राप्ती, ब्रह्माची जे ॥ ५१७ ॥
साचचि पुढती वीरा, जरी न येतां स्वप्न जागरा,
तरी ब्रह्मभावो साचोकारा, म्हणों येता ॥ ५१८ ॥
परी प्रकृतिपुरुषें दोनी, अभ्रें जालीं जियें गगनीं,
क्षेत्रक्षेत्रज्ञु स्वप्नीं, देखिला जियें ॥ ५१९ ॥
हें असो अधोशाखा, या संसाररूपा रुखा,
मूळ तें रूप पुरुषा, अक्षराचें ॥ ५२० ॥
हा पुरुषु कां म्हणिजे, जे पूर्णपणेंचि निजें,
पैं मायापुरीं पहुडिजे, तेणेंही बोलें ॥ ५२१ ॥
आणि विकारांची जे वारी, ते विपरीत ज्ञानाची परी,
नेणिजे जिये माझारीं, ते सुषुप्ती गा हा ॥ ५२२ ॥
म्हणौनि यया आपैसें, क्षरणें या नसे,
आणिकेंही हा न नाशे, ज्ञानाउणें ॥ ५२३ ॥
यालागीं हा अक्षरु, ऐसा वेदांतीं डगरु,
केला देशी थोरु, सिद्धांताच्या ॥ ५२४ ॥
ऐसें जीवकार्य कारण, जया मायासंगुचि लक्षण,
अक्षर पुरुषु जाण, चैतन्य तें ॥ ५२५ ॥
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७॥
आतां अन्यथाज्ञानीं, या दोनी अवस्था जया जनीं,
तया हरपती घनीं, अज्ञानतत्त्वीं ॥ ५२६ ॥
तें अज्ञान ज्ञानीं बुडालिया, ज्ञानें कीर्तिमुखत्व केलिया,
जैसा वन्हि काष्ठ जाळूनियां, स्वयें जळे ॥ ५२७ ॥
तैसें अज्ञान ज्ञानें नेलें, आपण वस्तु देऊनि गेलें,
ऐसें जाणणेंनिवीण उरलें, जाणतें जें ॥ ५२८ ॥
तें तो गा उत्तम पुरुषु, जो तृतीय कां निष्कर्षु,
दोहींहून आणिकु, मागिला जो ॥ ५२९ ॥
सुषुप्तीं आणि स्वप्ना-, पासूनि बहुवें अर्जुना,
जागणें जैसें आना, बोधाचेंचि ॥ ५३० ॥
कां रश्मी हन मृगजळा-, पासूनि अर्कमंडळा,
अफाटु तेवीं वेगळा, उत्तमु गा ॥ ५३१ ॥
हें ना काष्ठींचा काष्ठाहुनी, अनारिसा जैसा वन्ही,
तैसा क्षराक्षरापासुनी, आनचि तो ॥ ५३२ ॥
पैं ग्रासूनि आपली मर्यादा, एक करीत नदीनदां,
उठी कल्पांतीं उदावादा, एकार्णवाचा ॥ ५३३ ॥
तैसें स्वप्न ना सुषुप्ती, ना जागराची गोठी आथी,
जैसी गिळिली दिवोराती, प्रळयतेजें ॥ ५३४ ॥
मग एकपण ना दुजें, असें नाहीं हें नेणिजे,
अनुभव निर्बुजे, बुडाला जेथें ॥ ५३५ ॥
ऐसें आथि जें कांहीं, तें तो उत्तम पुरुषु पाहीं,
जें परमात्मा इहीं, बोलिजे नामीं ॥ ५३६ ॥
तेंही एथ न मिसळतां, बोलणें जीवत्वें पंडुसुता,
जैसी बुडणेयाची वार्ता, थडियेचा कीजे ॥ ५३७ ॥
तैसें विवेकाचिये कांठीं, उभें ठाकलिया किरीटी,
परावराचिया गोठी, करणें वेदां ॥ ५३८ ॥
म्हणौनि पुरुषु क्षराक्षरु, दोन्ही देखोनि अवरु,
यातें म्हणती परु, आत्मरूप ॥ ५३९ ॥
अर्जुना ऐसिया परी, परमात्मा शब्दवरी,
सूचिजे गा अवधारीं, पुरुषोत्तमु ॥ ५४० ॥
एऱ्हवीं न बोलणेंचि बोलणें, जेथिंचें सर्व नेणिवा जाणणें,
कांहींच न होनि होणें, जे वस्तु गा ॥ ५४१ ॥
सोऽहं तेंही अस्तवलें, जेथ सांगतेंचि सांगणें जालें,
द्रष्टत्वेंसी गेलें, दृश्य जेथ ॥ ५४२ ॥
आतां बिंबा आणि प्रतिबिंबा-, माजीं कैंची हें म्हणों नये प्रभा ?,
जऱ्ही कैसेनि हे लाभा, जायेचि ना ॥ ५४३ ॥
कां घ्राणा फुला दोहीं, द्रुती असे जे माझारिलां ठायीं,
ते न दिसे तरी नाहीं, ऐसें बोलों नये ॥ ५४४ ॥
तैसें द्रष्टा दृश्य हें जाये, मग कोण म्हणे काय आहे,
हेंचि अनुभवें तेंचि पाहें, रूप तया ॥ ५४५ ॥
जो प्रकाश्येंवीण प्रकाशु, ईशितव्येंवीण ईशु,
आपणेंनीचि अवकाशु, वसवीत असे जो ॥ ५४६ ॥
जो नादें ऐकिजता नादु, स्वादें चाखिजता स्वादु,
जो भोगिजतसे आनंदु, आनंदेंचि ॥ ५४७ ॥
जो पूर्णतेचा परिणामु, पुरुषु गा पुरुषोत्तमु,
विश्रांतीचाही विश्रामु, विराला जेथें ॥ ५४८ ॥
सुखासि सुख जोडिलें, जें तेज तेजासि सांपडलें,
शून्यही बुडालें, महाशून्यीं जिये ॥ ५४९ ॥
जो विकासाहीवरी उरता, ग्रासातेंही ग्रासूनि पुरता,
जो बहुतें पाडें बहुतां-, पासूनि बहु ॥ ५५० ॥
पैं नेणतयाप्रती, रुपेपणाची प्रतीती,
रुपें न होनि शुक्ती, दावी जेवीं ॥ ५५१ ॥
कां नाना अलंकारदशे, सोनें न लपत लपालें असे,
विश्व न होनियां तैसें, विश्व जो धरी ॥ ५५२ ॥
हें असो जलतरंगा, नाहीं सिनानेपण जेवीं गा,
तेवीं दिसता प्रकाशु जगा, आपणचि जो ॥ ५५३ ॥
आपुलिया संकोचविकाशा, आपणचि रूप वीरेशा,
हा जळीं चंद्र हन जैसा, समग्र गा ॥ ५५४ ॥
तैसा विश्वपणें कांहीं होये, विश्वलोपीं कहीं न जाये,
जैसा रात्रीं दिवसें नोहे, द्विधा रवि ॥ ५५५ ॥
तैसा कांहींचि कोणीकडे, कायिसेनिहि वेंचीं न पडे,
जयाचें सांगडें, जयासीचि ॥ ५५६ ॥
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८॥
जो आपणपेंचि आपणया, प्रकाशीतसे धनंजया,
काय बहु बोलों जया, नाहीं दुजें ॥ ५५७ ॥
तो गा मी निरुपाधिकु, क्षराक्षरोत्तमु एकु,
म्हणौनि म्हणे वेद लोकु, पुरुषोत्तमु ॥ ५५८ ॥
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९॥
परी हें असो ऐसिया, मज पुरुषोत्तमातें धनंजया,
जाणे जो पाहलेया, ज्ञानमित्रें ॥ ५५९ ॥
चेइलिया आपुलें ज्ञान, जैसें नाहींचि होय स्वप्न,
तैसें स्फुरतें त्रिभुवन, वावों जालें ॥ ५६० ॥
कां हातीं घेतलिया माळा, फिटे सर्पाभासाचा कांटाळा,
तैसा माझेनि बोधें टवाळा, नागवे तो ॥ ५६१ ॥
लेणें सोनेंचि जो जाणें, तो लेणेंपण तें वावो म्हणे,
तेवीं मी जाणोनि जेणें, वाळिला भेदु ॥ ५६२ ॥
मग म्हणे सर्वत्र सच्चिदानंदु, मीचि एकु स्वतःसिद्धु,
जो आपणेनसीं भेदु, नेणोनियां जाणे ॥ ५६३ ॥
तेणेंचि सर्व जाणितलें, हेंही म्हणणें थेंकुलें,
जे तया सर्व उरलें, द्वैत नाहीं ॥ ५६४ ॥
म्हणौनि माझिया भजना, उचितु तोचि अर्जुना,
गगन जैसें आलिंगना, गगनाचिया ॥ ५६५ ॥
क्षीरसागरा परगुणें, कीजे क्षीरसागरचिपणें,
अमृतचि होऊनि मिळणें, अमृतीं जेवीं ॥ ५६६ ॥
साडेपंधरा मिसळावें, तैं साडेपंधरेंचि होआवें,
तेवीं मी जालिया संभवे, भक्ति माझी ॥ ५६७ ॥
हां गा सिंधूसि आनी होती, तरी गंगा कैसेनि मिळती ?,
म्हणौनि मी न होतां भक्ती, अन्वयो आहे ? ॥ ५६८ ॥
ऐसियालागीं सर्व प्रकारीं, जैसा कल्लोळु अनन्यु सागरीं,
तैसा मातें अवधारीं, भजिन्नला जो ॥ ५६९ ॥
सूर्या आणि प्रभे, एकवंकी जेणें लोभें,
तो पाडु मानूं लाभे, भजना तया ॥ ५७० ॥
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ॥
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ २०॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरुषोत्तम योगोनाम पंचदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
एवं कथिलयादारभ्य, हें जें सर्व शास्त्रैकलभ्य,
उपनिषदां सौरभ्य, कमळदळां जेवीं ॥ ५७१ ॥
हें शब्दब्रह्माचें मथितें, श्रीव्यासप्रज्ञेचेंनि हातें,
मथुनि काढिलें आयितें, सार आम्हीं ॥ ५७२ ॥
जे ज्ञानामृताची जाह्नवी, जे आनंदचंद्रींची सतरावी,
विचारक्षीरार्णवींची नवी, लक्ष्मी जे हे ॥ ५७३ ॥
म्हणौनि आपुलेनि पदें वर्णें, अर्थाचेनि जीवेंप्राणें,
मीवांचोनि हों नेणें, आन कांहीं ॥ ५७४ ॥
क्षराक्षरत्वें समोर जालें, तयांचें पुरुषत्व वाळिलें,
मग सर्वस्व मज दिधलें, पुरुषोत्तमीं ॥ ५७५ ॥
म्हणौनि जगीं गीता, मियां आत्मेनि पतिव्रता,
जे हे प्रस्तुत तुवां आतां, आकर्णिली ॥ ५७६ ॥
साचचि बोलाचें नव्हे हें शास्त्र, पैं संसारु जिणतें हें शस्त्र,
आत्मा अवतरविते मंत्र, अक्षरें इयें ॥ ५७७ ॥
परी तुजपुढां सांगितलें, तें अर्जुना ऐसें जालें,
जें गौप्यधन काढिलें, माझें आजि ॥ ५७८ ॥
मज चैतन्यशंभूचा माथां, जो निक्षेपु होता पार्था,
तया गौतमु जालासि आस्था-, निधी तूं गा ॥ ५७९ ॥
चोखटिवा आपुलिया, पुढिला उगाणा घेयावया,
तया दर्पणाचीचि परी धनंजया, केली आम्हां ॥ ५८० ॥
कां भरलें चंद्रतारांगणीं, नभ सिंधू आपणयामाजीं आणी,
तैसा गीतेसीं मी अंतःकरणीं, सूदला तुवां ॥ ५८१ ॥
जे त्रिविधमळिकटा, तूं सांडिलासि सुभटा,
म्हणौनि गीतेसीं मज वसौटा, जालासि गा ॥ ५८२ ॥
परी हें बोलों काय गीता, जे हे माझी उन्मेषलता,
जाणे तो समस्ता, मोहा मुके ॥ ५८३ ॥
सेविली अमृतसरिता, रोगु दवडूनि पंडुसुता,
अमरपण उचितां, देऊनि घाली ॥ ५८४ ॥
तैसी गीता हे जाणितलिया, काय विस्मयो मोह जावया,
परी आत्मज्ञानें आपणापयां, मिळिजे येथ ॥ ५८५ ॥
जया आत्मज्ञानाच्या ठायीं, कर्म आपुलेया जीविता पाहीं,
होऊनियां उतराई, लया जाय ॥ ५८६ ॥
हरपलें दाऊनि जैसा, मागु सरे वीरविलासा,
ज्ञानचि कळस वळघे तैसा, कर्मप्रासादाचा ॥ ५८७ ॥
म्हणौनि ज्ञानिया पुरुषा, कृत्य करूं सरलें देखा,
ऐसा अनाथांचा सखा, बोलिला तो ॥ ५८८ ॥
तें श्रीकृष्णवचनामृत, पार्थीं भरोनि असे वोसंडत,
मग व्यासकृपा प्राप्त, संजयासी ॥ ५८९ ॥
तो धृतराष्ट्र राया, सूतसे पान करावया,
म्हणौनि जीवितांतु तया, नोहेचि भारी ॥ ५९० ॥
एऱ्हवीं गीताश्रवण अवसरीं, आवडों लागतां अनधिकारी,
परि सेखीं तेचि उजरी, पातला भली ॥ ५९१ ॥
जेव्हां द्राक्षीं दूध घातलें, तेव्हां वायां गेलें गमलें,
परी फळपाकीं दुणावलें, देखिजे जेवीं ॥ ५९२ ॥
तैसी श्रीहरीवक्त्रींचीं अक्षरें, संजयें सांगितलीं आदरें,
तिहीं अंधु तोही अवसरें, सुखिया जाला ॥ ५९३ ॥
तेंचि मऱ्हाटेनि विन्यासें, मियां उन्मेषें ठसेंठोंबसें,
जी जाणें नेणें तैसें, निरोपिलें ॥ ५९४ ॥
सेवंतीये अरिसि कांहीं, आंग पाहतां विशेषु नाहीं,
परी सौरभ्य नेलें तिहीं, भ्रमरीं जाणिजे ॥ ५९५ ॥
तैसें घडतें प्रमेय घेइजे, उणें तें मज देइजे,
जें नेणणें हेंचि सहजें, रूप कीं बाळा ॥ ५९६ ॥
तरी नेणतें जऱ्ही होये, तऱ्ही देखोनि बाप कीं माये,
हर्ष केंहि न समाये, चोज करिती ॥ ५९७ ॥
तैसें संत माहेर माझें, तुम्ही मिनलिया मी लाडैजें,
तेंचि ग्रंथाचेनि व्याजें, जाणिजो जी ॥ ५९८ ॥
आतां विश्वात्मकु हा माझा, स्वामी श्रीनिवृत्तिराजा,
तो अवधारू वाक् पूजा, ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ५९९ ॥
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें